📝 10. Sınıf Edebiyat: Fiiller Konu Özeti
Fiiller (eylemler); varlıkların yaptıkları işleri, hareketleri, durumları ve onlardaki değişimleri zamana ve kişiye bağlı olarak anlatan sözcüklerdir. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için mastar eki olan -mak / -mek ekinden yararlanılır.
📌 Anlamlarına Göre Fiiller
Fiiller, bildirdikleri hareketin niteliğine göre üçe ayrılır:
1. İş (Kılış) Fiilleri
Öznenin kendi isteğiyle gerçekleştirdiği ve bir nesneyi etkilediği fiillerdir. Bu fiiller doğrudan bir nesne alabildiği için başına "onu" sözcüğü getirildiğinde anlamlı bir bütün oluşturur.
- Kitabı baştan sona okudu. (Onu okudu → Anlamlı, iş fiili)
- Sorunun cevabını hemen yazdı. (Onu yazdı → Anlamlı, iş fiili)
2. Durum Fiilleri
Öznenin iradesiyle gerçekleşen ancak bir nesneyi etkilemeyen, devamlılık gösteren bir durumu anlatan fiillerdir. Bu fiiller nesne alamaz; başına "onu" sözcüğü getirildiğinde anlamsız olur.
- Bebek beşiğinde deliksiz uyuyor. (Onu uyuyor → Anlamsız, durum fiili)
- Yol kenarındaki bankta oturdu. (Onu oturdu → Anlamsız, durum fiili)
3. Oluş Fiilleri
Öznenin kendi iradesi dışında, zaman içinde kendiliğinden gerçekleşen değişimi bildiren fiillerdir. Nesne almazlar ve doğa olayları ya da biyolojik süreçlerle ilgilidir.
- Sonbaharda yapraklar sarardı.
- Açıkta kalan demirler kısa sürede paslandı.
- Kardeşim bu yıl epey büyüdü.
⏳ Fiillerde Kip (Zaman ve Tasarı)
Fiillerin taşıdığı zaman veya anlam özelliklerini gösteren eklere kip denir. Kipler iki ana gruba ayrılır:
A) Bildirme (Haber) Kipleri
Zaman anlamı taşıyan kiplerdir. İşin geçmişte, şimdiki zamanda, gelecekte yapıldığını veya her zaman yapıldığını bildirir.
| Kip Adı | Ekleri | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen (Bilinen) Geçmiş Z. | -dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü | gel-di |
| Öğrenilen (Duyulan) Geçmiş Z. | -mış, -miş, -muş, -müş | oku-muş |
| Şimdiki Zaman | -yor / -makta, -mekte | yaz-ıyor |
| Gelecek Zaman | -acak, -ecek | çalış-acak |
| Geniş Zaman | -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür | dinle-r |
Önemli Not: Geniş zamanın olumsuzu genellikle -ma / -me veya -maz / -mez ekleriyle yapılır: yaparım → yapmam, gelir → gelmez.
B) Dilek (Tasarlama) Kipleri
Zaman anlamı taşımayan; istek, dilek, şart veya emir bildiren kiplerdir.
- Gereklilik Kipi (-malı / -meli): Eylemin yapılmasının zorunlu ya da tavsiye edildiğini bildirir. (Ödevlerini vaktinde bitirmelisin.)
- Koşul (Şart) Kipi (-sa / -se): Eylemin gerçekleşmesini bir şarta bağlar veya dilek bildirir. (Biraz daha gayret etse başarır.)
- İstek Kipi (-a / -e): İstek, arzu anlamı katar. (Hafta sonu tiyatroya gidelim.)
- Emir Kipi (Eki yoktur): Eylemin yapılmasını buyurur. Kişilere göre şahıs ekleriyle çekimlenir; 1. tekil ve 1. çoğul şahsı yoktur. (Buraya hemen gelin.)
👤 Fiillerde Kişi (Şahıs) Ekleri
Eylemin kim tarafından yapıldığını belirten eklerdir. Fiil kök veya gövdesine kip ekinden sonra eklenir.
- 1. Tekil Kişi (Ben): oku-du-m
- 2. Tekil Kişi (Sen): oku-du-n
- 3. Tekil Kişi (O): oku-du (Kişi eki almaz)
- 1. Çoğul Kişi (Biz): oku-du-k
- 2. Çoğul Kişi (Siz): oku-du-nuz
- 3. Çoğul Kişi (Onlar): oku-du-lar
🔄 Fiillerde Anlam (Zaman) Kayması
Bir kip ekinin, kendi temel anlamı dışında başka bir kipin yerine kullanılmasına anlam kayması denir. Bu bir anlatım bozukluğu değildir, Türkçenin bir anlatım zenginliğidir.
- Yarın ilk uçakla Ankara'ya gidiyorum. (Şimdiki zaman eki kullanılmış fakat anlam gelecektir: gideceğim)
- Fatih, 1453'te İstanbul'u fetheder. (Geniş zaman eki kullanılmış fakat anlam geçmiş zamandır: fethetti)
- Her sabah bir saat yürüyüş yapıyor. (Şimdiki zaman eki kullanılmış fakat anlam geniş zamandır: yapar)
⚙️ Ek Fiil (Ek Eylem)
İsim soylu sözcüklerin yüklem olmasını sağlayan ya da basit zamanlı fiilleri birleşik zamanlı yapan "i-" fiilidir. Dört biçimi vardır:
- Görülen Geçmiş Zaman: -idi (güzeldi / gitmişti)
- Öğrenilen Geçmiş Zaman: -imiş (hastaymış / koşuyormuş)
- Koşul: -ise (öğrenciyse / bilirse)
- Geniş Zaman: -dir (Çoğunlukla isimlere gelir: insandır)
🔗 Birleşik Zamanlı (Çekimli) Fiiller
Basit zamanlı bir fiile ek fiil getirilerek kurulan fiillerdir. Fiilde iki kip eki üst üste gelir.
1. Hikâye Birleşik Zamanı (-idi)
Kip eki + -di biçimindedir.
- Gelecekti (Gelecek zamanın hikâyesi)
- Biliyordu (Şimdiki zamanın hikâyesi)
2. Rivayet Birleşik Zamanı (-imiş)
Kip eki + -miş biçimindedir. (Görülen geçmiş zaman ve emir kipiyle rivayet kurulamaz.)
- Sevecekmiş (Gelecek zamanın rivayeti)
- Yaparmış (Geniş zamanın rivayeti)
3. Şart Birleşik Zamanı (-ise)
Kip eki + -se biçimindedir.
- Dinliyorsa (Şimdiki zamanın şartı)
- Bitirmişse (Duyulan geçmiş zamanın şartı)
🧱 Yapılarına Göre Fiiller
Fiiller yapı bakımından üçe ayrılır:
1. Basit Fiiller
Yapım eki almamış, kök durumundaki fiillerdir. Çekim eki (kip ve kişi) alabilirler.
- koş-tu
- gör-müş-ler
2. Türemiş Fiiller
İsim ya da fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir.
- İsimden türeyen fiiller: göz-le-mek, su-sa-mak, yaş-a-mak
- Fiilden türeyen fiiller: sev-in-mek, yaz-dır-mak, çık-ar-mak
3. Birleşik Fiiller
En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Üç grupta incelenir:
a) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller
İsim soylu bir sözcük ile etmek, eylemek, olmak, kılmak gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşur. Ses düşmesi ya da türemesi olduğunda bitişik yazılır.
- yardım etmek, kabul olmak, namaz kılmak
- his + etmek → hissetmek (Ünsüz türemesi)
- kayıp + olmak → kaybolmak (Ünlü düşmesi)
b) Kurallı Birleşik Fiiller
İki fiilin belirli kurallarla birleşmesiyle oluşur ve daima bitişik yazılır.
- Yeterlilik Fiili (Fiil + -ebilmek): Gücü yetme veya ihtimal anlamı taşır. (yapabildi, olumsuzu: yapamadı)
- Tezlik Fiili (Fiil + -ivermek): Çabukluk anlamı taşır. (gidiverdi)
- Sürerlik Fiili (Fiil + -edurmak, -ekalmak, -egelmek): Süreklilik anlatır. (bakakaldı, yazadurdu)
- Yaklaşma Fiili (Fiil + -eyazmak): Eylemin gerçekleşmesine çok yaklaşıldığını bildirir. (düşeyazdı)
c) Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller
Sözcüklerden birinin veya hepsinin gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaşmasıyla oluşur. Deyimlerin tamamı bu gruba girer.
- göze girmek, kulak asmak, el üstünde tutmak, vazgeçmek, varsaymak