🎓 11. Sınıf
📚 11. Sınıf Biyoloji
💡 11. Sınıf Biyoloji: Maarif model tepki Çözümlü Sorular
11. Sınıf Biyoloji: Maarif model tepki Çözümlü Sorular
Soru 1:
Sinir sisteminde bir uyarının alınmasından tepki oluşumuna kadar geçen süreçte görev alan yapılar aşağıda karışık olarak verilmiştir:
I. Motor nöron
II. Reseptör
III. Ara nöron
IV. Efektör (Tepki organı)
V. Duyu nöronu
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında biyoloji dersinde "etki-tepki" mekanizmasını çalışan bir öğrencinin, uyarının izlediği yolu doğru ve sırasıyla gösterebilmesi için yukarıdaki yapıları nasıl sıralaması gerekir?
I. Motor nöron
II. Reseptör
III. Ara nöron
IV. Efektör (Tepki organı)
V. Duyu nöronu
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında biyoloji dersinde "etki-tepki" mekanizmasını çalışan bir öğrencinin, uyarının izlediği yolu doğru ve sırasıyla gösterebilmesi için yukarıdaki yapıları nasıl sıralaması gerekir?
Çözüm:
Maarif modeli kapsamında insan fizyolojisindeki etki ve tepki mekanizmasının temel yolu (refleks yayı veya impuls iletim yolu) şu şekilde gerçekleşir:
II - V - III - I - IV
- 1. Adım (Reseptör): Dışarıdan veya içeriden gelen uyarıyı ilk olarak duyu organlarında bulunan özelleşmiş hücreler yani reseptörler (II) algılar.
- 2. Adım (Duyu Nöronu): Reseptörden alınan uyarı, merkezi sinir sistemine taşınmak üzere duyu nöronuna (V) aktarılır.
- 3. Adım (Ara Nöron): Merkezi sinir sisteminde (beyin veya omurilik) bulunan ara nöron (III) gelen bilgiyi değerlendirir ve uygun cevabı oluşturur.
- 4. Adım (Motor Nöron): Ara nöronda oluşturulan cevap, tepki organına iletilmek üzere motor nörona (I) verilir.
- 5. Adım (Efektör): Motor nöron, cevabı kas veya bez gibi bir efektör organa (IV) ileterek tepkinin verilmesini sağlar.
II - V - III - I - IV
Soru 2:
Bir sinir telinde impuls iletimi ve buna bağlı olarak oluşan tepki şiddeti ile ilgili "Ya Hep Ya Hiç" prensibi geçerlidir.
Eşik değeri \( x \) olan tek bir sinir teline uygulanan üç farklı uyarının şiddeti sırasıyla şöyledir:
1. Uyarı şiddeti: \( 0,5x \)
2. Uyarı şiddeti: \( x \)
3. Uyarı şiddeti: \( 3x \)
Buna göre, bu üç uyarının sinir telinde oluşturacağı impuls hızı ve efektör organda oluşturacağı tepki şiddetini karşılaştırınız.
Eşik değeri \( x \) olan tek bir sinir teline uygulanan üç farklı uyarının şiddeti sırasıyla şöyledir:
1. Uyarı şiddeti: \( 0,5x \)
2. Uyarı şiddeti: \( x \)
3. Uyarı şiddeti: \( 3x \)
Buna göre, bu üç uyarının sinir telinde oluşturacağı impuls hızı ve efektör organda oluşturacağı tepki şiddetini karşılaştırınız.
Çözüm:
Tek bir sinir teli için "Ya Hep Ya Hiç" prensibinin kurallarını adım adım uygulayalım:
- 1. Uyarı (\( 0,5x \)): Uyarı şiddeti, eşik değer olan \( x \) değerinin altında olduğu için sinir telinde impuls oluşmaz. İmpuls oluşmadığı için efektör organda herhangi bir tepki meydana gelmez (Tepki şiddeti = 0).
- 2. Uyarı (\( x \)): Uyarı şiddeti tam eşik değerdedir. Sinir telinde maksimum hızda ve güçte bir impuls oluşur. Efektör organda bir tepki oluşur.
- 3. Uyarı (\( 3x \)): Uyarı şiddeti eşik değerin üzerindedir. Ancak tek bir sinir teli için impulsun hızı ve aksiyon potansiyelinin genliği değişmez. Bu nedenle impuls hızı 2. uyarı ile aynı kalır. Sadece birim zamanda geçen impuls sayısı artabilir ancak tek bir sinir teli söz konusu olduğunda tepki şiddeti yine maksimum düzeyde sabit kalır.
- İmpuls Hızı: 1. uyarıda impuls oluşmaz (Hız = 0). 2. ve 3. uyarılarda impuls hızları birbirine eşittir.
- Tepki Şiddeti: 1. uyarıda tepki oluşmaz. 2. ve 3. uyarılarda oluşan tepki şiddeti tek bir sinir teli için birbirine eşittir.
Soru 3:
Günlük hayatta sıcak bir çaydanlığa yanlışlıkla dokunan bir insanın elini hızla geri çekmesi bir omurilik refleksidir.
Bu refleks olayı sırasında gerçekleşen;
I. Elin hızla geri çekilmesi,
II. Acı hissinin beyinde algılanması
olaylarının gerçekleşme sırasını ve biyolojik nedenini açıklayınız.
Bu refleks olayı sırasında gerçekleşen;
I. Elin hızla geri çekilmesi,
II. Acı hissinin beyinde algılanması
olaylarının gerçekleşme sırasını ve biyolojik nedenini açıklayınız.
Çözüm:
Sıcak bir cisme dokunulduğunda elin çekilmesi ve acının hissedilmesi süreçleri şu şekilde işler:
💡 Biyolojik Nedeni: Vücudu olası tehlikelerden ve yanmalardan en hızlı şekilde korumak için refleks merkezinin (omurilik) beyinden bağımsız ve daha hızlı çalışmasıdır.
- Önce El Çekilir (I): Sıcaklık uyarısı eldeki reseptörlerle alınır, duyu nöronu ile omuriliğe taşınır. Omurilikteki ara nöron hemen karar verir ve motor nöronla el kaslarına (efektör) "çek" emri gönderilir. Bu bir refleks yayıdır ve beyne bilgi ulaşmadan önce el çoktan çekilmiş olur.
- Sonra Acı Hissedilir (II): Omuriliğe gelen duyu nöronu sinaps yaparak aynı zamanda beynin duyu kabuğuna (korteks) da impuls gönderir. Ancak impulsun beyne ulaşması ve yorumlanması, refleks yayına göre daha uzun bir yol katettiği ve daha fazla sinaps içerdiği için milisaniyeler düzeyinde daha geç gerçekleşir.
💡 Biyolojik Nedeni: Vücudu olası tehlikelerden ve yanmalardan en hızlı şekilde korumak için refleks merkezinin (omurilik) beyinden bağımsız ve daha hızlı çalışmasıdır.
Soru 4:
Bir nörondan diğerine veya bir efektör organa bilgi aktarımı sinapslar aracılığıyla kimyasal olarak gerçekleştirilir. Sinapslarda impuls iletim hızı, nörondaki elektriksel iletim hızına göre oldukça yavaştır.
Buna göre;
I. Sinaps sayısının artması tepki süresini nasıl etkiler?
II. Sinapslarda impuls iletiminin tek yönlü olmasının sebebi nedir?
Sorularını Maarif modeli biyoloji kazanımlarına uygun olarak açıklayınız.
Buna göre;
I. Sinaps sayısının artması tepki süresini nasıl etkiler?
II. Sinapslarda impuls iletiminin tek yönlü olmasının sebebi nedir?
Sorularını Maarif modeli biyoloji kazanımlarına uygun olarak açıklayınız.
Çözüm:
Sinapslardaki kimyasal iletim mekanizmasını inceleyelim:
- I. Soru için Açıklama: Sinapslarda iletim, nörotransmitter maddelerin (asetilkolin, dopamin vb.) sinaptik boşluğa salgılanması ve difüzyon ile karşı hücrenin reseptörlerine bağlanmasıyla gerçekleşir. Bu kimyasal süreç, akson boyunca gerçekleşen elektriksel iletimden (polarizasyon-depolarizasyon) çok daha yavaştır. Bu yüzden bir tepki yolundaki sinaps sayısı arttıkça toplam tepki süresi uzar (yani tepki daha geç verilir).
- II. Soru için Açıklama: Sinapslarda iletimin tek yönlü olmasının sebebi, kimyasal iletimi sağlayan nörotransmitter maddelerin sadece akson ucundaki sinaptik keseciklerde depolanması ve bu maddeleri algılayacak olan reseptörlerin ise sadece karşı hücrenin (dendrit veya gövde) membranında bulunmasıdır. Bu yapısal asimetri, impulsun sadece aksondan dendrite doğru tek yönlü iletilmesini zorunlu kılar.
Soru 5:
Bir kaleci, penaltı atışında topun kaleden içeri girmesini engellemek için topun hareket yönünü gözleriyle takip eder ve doğru köşeye atlayarak topu kurtarır.
Maarif modeli kapsamında "beceri temelli" düşünüldüğünde, kalecinin bu başarılı kurtarış tepkisini gerçekleştirebilmesi için vücudunda sırasıyla hangi sistemler ve organlar koordineli olarak çalışmıştır? Süreci basamaklandırarak açıklayınız.
Maarif modeli kapsamında "beceri temelli" düşünüldüğünde, kalecinin bu başarılı kurtarış tepkisini gerçekleştirebilmesi için vücudunda sırasıyla hangi sistemler ve organlar koordineli olarak çalışmıştır? Süreci basamaklandırarak açıklayınız.
Çözüm:
Kalecinin topu kurtarma anındaki etki-tepki mekanizması, duyu organları, merkezi sinir sistemi ve destek-hareket sisteminin muazzam bir koordinasyonudur:
- 1. Uyarı ve Algılama (Göz): Topun hareketi (fiziksel uyarı), kalecinin gözündeki fotoreseptörler tarafından algılanır ve duyu nöronlarında impuls başlatılır.
- 2. İletim ve Değerlendirme (Beyin): İmpuls, görme sinirleriyle önce talamusa, oradan da beynin uç beyin (görme korteksi) ve beyincik bölümlerine iletilir. Beyin topun hızını ve yönünü analiz eder, beyincik ise vücut dengesini ve hareket koordinasyonunu planlar.
- 3. Karar ve Emir (Motor Alan): Beyindeki motor merkezler, kaslara gönderilecek "atlama" emrini oluşturur.
- 4. Tepki Oluşumu (Efektör - Kaslar): Motor nöronlar aracılığıyla gelen emirler, kalecinin bacak ve kol kaslarına (çizgili kaslar) ulaşır. Kasların kasılmasıyla kaleci doğru yöne doğru atlar ve tepki (kurtarış) gerçekleşir.
Soru 6:
Karanlık bir odada oturan bir kişinin aniden odanın ışığı açıldığında göz bebeklerinin hızla küçüldüğü gözlemlenir. Tam tersi durumda, yani aydınlık bir ortamdan karanlığa geçildiğinde ise göz bebekleri büyür.
Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bu durumun;
a) Kontrol merkezi neresidir?
b) Biyolojik amacı nedir?
c) Bu tepki istemli mi yoksa istemsiz mi gerçekleşir?
Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bu durumun;
a) Kontrol merkezi neresidir?
b) Biyolojik amacı nedir?
c) Bu tepki istemli mi yoksa istemsiz mi gerçekleşir?
Çözüm:
Göz bebeği refleksi, günlük hayatta ışık yoğunluğuna karşı vücudumuzun gösterdiği otomatik bir tepkidir:
- a) Kontrol Merkezi: Göz bebeği refleksinin kontrol merkezi orta beyindir. Orta beyin, görme ve işitme reflekslerinin yönetiminden sorumludur.
- b) Biyolojik Amacı: Göze giren ışık miktarını ayarlayarak retina tabakasındaki hassas fotoreseptörlerin zarar görmesini engellemek ve karanlıkta maksimum ışığı toplayarak net bir görüntü elde etmektir.
- c) İstem Durumu: Bu tepki tamamen istemsiz (otonom) olarak gerçekleşir. İrademizle göz bebeğimizi büyütüp küçültemeyiz; otonom sinir sistemi (sempatik ve parasempatik sinirler) bu süreci otomatik yönetir.
Soru 7:
Bir biyoloji laboratuvarında omurilik reflekslerini incelemek amacıyla bir kurbağa üzerinde deney yapılmaktadır. Kurbağanın beyni tahrip edilmiş ancak omuriliği sağlam bırakılmıştır.
Bu kurbağanın;
I. Sol arka bacağına asit damlatıldığında bacağını çekmesi,
II. Sol arka bacağına giden duyu nöronu kesildikten sonra aynı bacağa asit damlatıldığında bacağını çekememesi,
III. Sol arka bacağına giden motor nöronu kesildikten sonra sağ bacağına asit damlatıldığında sağ bacağını çekebilmesi
deney sonuçlarına göre, reflekslerin gerçekleşmesinde nöron çeşitlerinin rolünü analiz ediniz.
Bu kurbağanın;
I. Sol arka bacağına asit damlatıldığında bacağını çekmesi,
II. Sol arka bacağına giden duyu nöronu kesildikten sonra aynı bacağa asit damlatıldığında bacağını çekememesi,
III. Sol arka bacağına giden motor nöronu kesildikten sonra sağ bacağına asit damlatıldığında sağ bacağını çekebilmesi
deney sonuçlarına göre, reflekslerin gerçekleşmesinde nöron çeşitlerinin rolünü analiz ediniz.
Çözüm:
Beyni tahrip edilmiş ancak omuriliği sağlam olan bir kurbağada sadece refleks hareketleri gözlenebilir (istemli hareketler gözlenemez). Deney adımlarını analiz edelim:
- I. Durum Analizi: Kurbağanın refleks yayı (Duyu \(\rightarrow\) Ara \(\rightarrow\) Motor) tamamen sağlamdır. Asit uyarısı omuriliğe taşınmış ve bacak çekme tepkisi verilmiştir.
- II. Durum Analizi: Duyu nöronu kesildiği için asit uyarısı (etki) omurilikteki ara nörona iletilemez. Merkez uyarılmadığı için efektör organa cevap gönderilemez ve tepki oluşmaz.
- III. Durum Analizi: Sol bacağın motor nöronu kesilmiştir ancak sağ bacağın tüm nöronları (duyu, ara, motor) sağlamdır. Sağ bacağa asit damlatıldığında uyarı sağ duyu nöronuyla alınır, omurilikte değerlendirilir ve sağ motor nöronla sağ bacağa iletilerek sağ bacağın çekilmesi sağlanır. Sol bacağın motor nöronunun kesik olması sağ bacağın refleksini etkilemez.
Soru 8:
Hastanelerde doktorların, hastaların sinir sisteminin sağlıklı çalışıp çalışmadığını kontrol etmek için küçük bir lastik çekiçle diz kapağının hemen altına vurduklarını görürüz. Bu vuruş sonrası bacak istemsizce ileri doğru fırlar.
"Diz kapağı refleksi" olarak bilinen bu tepkinin diğer reflekslerden en önemli farkı nedir? Bu durumun sinir sistemindeki iletim hızına etkisini açıklayınız.
"Diz kapağı refleksi" olarak bilinen bu tepkinin diğer reflekslerden en önemli farkı nedir? Bu durumun sinir sistemindeki iletim hızına etkisini açıklayınız.
Çözüm:
Diz kapağı refleksi, insan vücudundaki en temel ve en hızlı reflekslerden biridir.
- En Önemli Farkı: Diz kapağı refleksi monosınaptik (tek sinapslı) bir reflekstir. Diğer klasik reflekslerin aksine bu refleks yayında ara nöron bulunmaz. Uyarıyı alan duyu nöronu, omurilikte doğrudan motor nöronla sinaps yapar.
- İletim Hızına Etkisi: Sinapslar, impuls iletiminin en yavaş gerçekleştiği yerlerdir. Diz kapağı refleksinde ara nöron olmadığı için sadece tek bir sinaps kurulur. Sinaps sayısının minimumda olması, uyarının efektör organa çok daha hızlı ulaşmasını ve tepki süresinin son derece kısa olmasını sağlar.
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.cepokul.com/sinav/11-sinif-biyoloji-maarif-model-tepki/sorular