Metindeki Söz Sanatlarını Belirlemeye Yönelik Çözümleme Yapabilme Konu Özeti

Metinlerdeki söz sanatları, yazarların veya şairlerin anlatmak istediklerini daha etkileyici, canlı ve akılda kalıcı hale getirmek için kullandıkları özel anlatım yollarıdır. Kelimelere farklı anlamlar yükleyerek veya varlıkları başka varlıklara benzeterek metinlere güzellik katılır. 5. sınıf seviyesinde en çok karşılaştığımız söz sanatları benzetme, kişileştirme ve konuşturmadır.

1. Benzetme (Teşbih) ✨

Benzetme, iki farklı varlık veya kavram arasında, ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırmadır. Bir şeyi, başka bir şeye benzeterek anlatmaya denir. Genellikle "gibi", "sanki", "adeta", "tıpkı" gibi kelimeler kullanılır.

Örnekler:

• Ayşe’nin yanakları elma gibi kıpkırmızıydı. (Yanaklar, rengi nedeniyle elmaya benzetilmiştir.)
• Askerlerimiz aslan gibi cesurdu. (Askerler, cesaretleri nedeniyle aslana benzetilmiştir.)
• Deniz, çarşaf gibi dümdüzdü. (Deniz, düzlüğü nedeniyle çarşafa benzetilmiştir.)
• Pamuk gibi elleri vardı. (Eller, yumuşaklığı nedeniyle pamuğa benzetilmiştir.)

Benzetme Yapılan Cümleleri Belirleme:

Bir cümlede benzetme olup olmadığını anlamak için, bir varlığın veya kavramın başka bir varlığa hangi özelliğiyle benzetildiğine dikkat etmek gerekir. "Gibi", "sanki" gibi kelimeler bu konuda bize ipucu verir.

Uygulama:

Aşağıdaki metinde benzetme sanatının kullanıldığı cümleyi bulalım:

"Sabah güneşi penceremden içeri süzülüyordu. Odadaki eşyalar parlıyordu. Annem mutfakta kuş gibi cıvıl cıvıl şarkı söylüyordu."

Çözümleme: "Annem mutfakta kuş gibi cıvıl cıvıl şarkı söylüyordu." cümlesinde annenin şarkı söyleyişinin neşeliliği ve sesi, kuşun cıvıltısına benzetilmiştir. Burada "kuş gibi" ifadesi benzetme sanatını gösterir.

2. Kişileştirme (Teşhis) 🌳

Kişileştirme, insan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana ait özellikler verme sanatıdır. Yani, hayvanlara, bitkilere veya nesnelere konuşma, düşünme, sevinme, üzülme gibi insan davranışları yüklenmesidir.

Örnekler:

• Rüzgar, hüzünlü hüzünlü şarkı söylüyordu. (Rüzgara, insana ait olan "şarkı söyleme" özelliği verilmiştir.)
• Bulutlar, bugün ağlıyordu sanki. (Bulutlara, insana ait olan "ağlama" özelliği verilmiştir.)
• Güneş, bize gülümsüyordu. (Güneşe, insana ait olan "gülümseme" özelliği verilmiştir.)
• Çiçekler, baharın gelişine sevinmişti. (Çiçeklere, insana ait olan "sevinme" özelliği verilmiştir.)

Kişileştirme Yapılan Cümleleri Belirleme:

Bir cümlede kişileştirme olup olmadığını anlamak için, insan dışındaki bir varlığın insana özgü bir eylemi veya duyguyu yapıp yapmadığına bakılır.

Uygulama:

Aşağıdaki metinde kişileştirme sanatının kullanıldığı cümleyi bulalım:

"Ormandaki ağaçlar sessizce duruyordu. Kuşlar dallarda ötüyordu. Bir ara rüzgar fısıldayarak geçti, yapraklar da onunla dans etti."

Çözümleme: "Rüzgar fısıldayarak geçti" ve "yapraklar da onunla dans etti" cümlelerinde rüzgara "fısıldama", yapraklara ise "dans etme" gibi insana özgü özellikler verilmiştir. Bu bir kişileştirme örneğidir.

3. Konuşturma (İntak) 🗣️

Konuşturma, kişileştirilmiş varlıkların konuşturulması sanatıdır. İnsan dışındaki varlıkların, tıpkı bir insan gibi konuşması, diyalog kurması durumudur. Konuşturma sanatı olan her yerde mutlaka kişileştirme de vardır.

Örnekler:

• Dalgalar sahile "Merhaba!" dedi. (Dalgalara, insana ait olan "konuşma" özelliği verilmiştir.)
• Karga, tilkiye "Senin sesin ne kadar güzel!" diye seslendi. (Kargaya, insana ait olan "konuşma" özelliği verilmiştir.)
• Minik fare, kediye "Beni yakalayamazsın!" diye bağırdı. (Fareye, insana ait olan "konuşma" özelliği verilmiştir.)

Konuşturma Yapılan Cümleleri Belirleme:

Konuşturma sanatını bulmak için tırnak içinde veya doğrudan aktarılan bir konuşma olup olmadığına bakılır ve bu konuşmayı yapanın insan dışı bir varlık olması gerekir.

Uygulama:

Aşağıdaki metinde konuşturma sanatının kullanıldığı cümleyi bulalım:

"Baharda papatyalar tarlayı süslemişti. Bir papatya, yanındaki arkadaşına 'Güneş ne kadar güzel ısıtıyor!' diye fısıldadı."

Çözümleme: "Bir papatya, yanındaki arkadaşına 'Güneş ne kadar güzel ısıtıyor!' diye fısıldadı." cümlesinde papatyaya insana özgü olan "konuşma" (fısıldama) özelliği verilmiştir. Bu, konuşturma sanatına örnektir.