Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Konu Özeti

Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda (Ders Notu)

Bu ders notu, 8. sınıf İnkılap Tarihi dersi kapsamında "Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda" ünitesinin temel konularını LGS müfredatına uygun olarak özetlemektedir.

I. Birinci Dünya Savaşı Öncesi Genel Durum ve Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi

• A. Savaşın Temel Nedenleri:
  • Sömürgecilik ve Ekonomik Rekabet: Sanayi İnkılabı ile hammadde ve pazar arayışının hızlanması.
  • Milliyetçilik Akımı: Özellikle Balkanlar'da ulus-devlet kurma çabaları ve etnik çatışmalar.
  • Silahlanma Yarışı: Büyük devletler arasındaki güvensizlik ve askeri harcamaların artması.
  • Bloklaşmalar:
    • Üçlü İttifak (Bağlaşma Devletleri): Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya (savaş başlayınca taraf değiştirdi). Osmanlı ve Bulgaristan sonradan katıldı.
    • Üçlü İtilaf (Anlaşma Devletleri): İngiltere, Fransa, Rusya. ABD, İtalya, Japonya, Yunanistan sonradan katıldı.
• B. Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi:
  • Osmanlı'nın Savaşa Girme Nedenleri:
    • Son dönemde kaybedilen toprakları geri alma isteği (Balkan Savaşları, Trablusgarp).
    • Siyasi yalnızlıktan kurtulma çabası.
    • İttihat ve Terakki yöneticilerinin Alman hayranlığı ve Almanya'nın savaşı kazanacağına inanmaları.
    • Turancılık fikrini gerçekleştirme isteği (Orta Asya Türkleri ile birleşme).
  • Almanya'nın Osmanlı'yı Kendi Yanında İsteme Nedenleri:
    • Yeni cepheler açarak kendi üzerindeki yükü hafifletmek.
    • Osmanlı halifesinin cihat çağrısı ile İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanları ayaklandırmak.
    • Coğrafi konumundan faydalanarak İngiltere'nin sömürge yollarını kesmek.
    • Osmanlı'nın insan gücü ve doğal kaynaklarından yararlanmak.
  • Savaşa Giriş Süreci: Akdeniz'de İngiliz donanmasından kaçan Alman gemileri Goeben ve Breslau'nun Osmanlı'ya sığınması, bu gemilerin satın alındığı bahanesiyle Türk bayrağı çekilerek Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti savaşa girmiştir (\(29\) Ekim \(1914\)).

II. Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Cepheleri ve Mustafa Kemal'in Rolü

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'nda hem kendi topraklarında hem de müttefiklerine yardım amacıyla birçok cephede savaşmıştır:

• Taarruz (Saldırı) Cepheleri:
  • Kafkas Cephesi: Ruslara karşı açıldı. Sarıkamış Harekatı'nda büyük kayıplar verildi. Mustafa Kemal, bu cephede Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri almıştır.
  • Kanal Cephesi: İngilizlerin sömürge yollarını kesmek amacıyla Süveyş Kanalı'na saldırıldı ancak başarısız olundu.
• Savunma Cepheleri:
  • Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirerek Osmanlı'yı saf dışı bırakma ve Rusya'ya yardım ulaştırma amacı güttüğü cephedir. Mustafa Kemal, Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'da gösterdiği başarılarla "Anafartalar Kahramanı" unvanını almış, düşmanı durdurarak savaşın seyrini değiştirmiştir. Bu cephe, I. Dünya Savaşı'nın süresini uzatmış ve Mustafa Kemal'in tanınmasını sağlamıştır.
  • Irak Cephesi: İngilizlerin Musul petrollerini ele geçirme ve Rusya ile birleşme isteğiyle açıldı.
  • Suriye-Filistin Cephesi: İngilizlerin ilerleyişini durdurmak için savunulan cephedir. Mustafa Kemal, bu cephede Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak görev yapmıştır.
  • Hicaz-Yemen Cephesi: İngilizlerin kışkırttığı Araplarla mücadele edildi.
• Müttefiklere Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya.

III. Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

• Osmanlı Devleti, ağır yenilgiler ve müttefiklerinin savaştan çekilmesi üzerine İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamıştır.
• Önemli Maddeleri:
  • Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir. (İşgallere yasal zemin hazırlayan, en tehlikeli maddedir.)
  • Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecektir. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşır.)
  • Osmanlı orduları terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne bırakılacaktır.
  • Boğazlar İtilaf Devletleri'ne açılacak ve işgal edilecektir.
  • Tüm ulaşım ve haberleşme araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine bırakılacaktır.
• Sonuçları:
  • Osmanlı Devleti fiilen sona ermiştir.
  • Anadolu işgallere açık hale gelmiştir.
  • Türk halkı işgallere karşı Kuva-yi Milliye direnişini başlatmıştır.

IV. Mondros Sonrası İşgaller ve Tepkiler

• A. İşgaller ve Azınlık Cemiyetleri:
  • Mondros Ateşkesi'nin ardından İtilaf Devletleri, Anadolu'nun farklı bölgelerini işgal etmeye başlamıştır (İzmir, Adana, Maraş, Antep, Urfa, İstanbul vb.).
  • Azınlıklar (Rumlar ve Ermeniler), İtilaf Devletleri'nin desteğiyle kendi devletlerini kurmak amacıyla cemiyetler kurmuşlardır:
    • Rum Cemiyetleri: Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum Cemiyeti.
    • Ermeni Cemiyetleri: Hınçak, Taşnak.
• B. Milli Varlığa Düşman Cemiyetler (Zararlı Cemiyetler):
  • İşgallere karşı kayıtsız kalan veya manda ve himaye fikrini savunan cemiyetlerdir.
    • İslam Teali Cemiyeti: Hilafet ve saltanatın güçlendirilmesini savundu.
    • Kürt Teali Cemiyeti: Doğu'da bağımsız Kürt devleti kurmayı amaçladı.
    • İngiliz Muhipleri Cemiyeti: İngiliz mandasını savundu.
    • Wilson Prensipleri Cemiyeti: Amerikan mandasını savundu.
    • Hürriyet ve İtilaf Fırkası: İttihat ve Terakki karşıtıydı, İstanbul Hükümeti'ni destekledi.
• C. Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler):
  • Türk halkının işgallere karşı oluşturduğu, bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü savunan cemiyetlerdir.
    • Kilikyalılar Cemiyeti: Adana ve çevresini Fransız ve Ermeni işgalinden korumayı amaçladı.
    • Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti: Doğu Karadeniz'de Pontus Rum devletinin kurulmasını engellemeyi amaçladı.
    • İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti: İzmir'in Yunanlılar tarafından işgalini protesto etti.
    • Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti: Doğu'da Ermeni devleti kurulmasını engellemeyi amaçladı.
  • Ortak Özellikleri:
    • Bölgesel amaçlarla kurulmuşlardır.
    • Basın-yayın yoluyla halkı bilinçlendirmeye çalışmışlardır.
    • Milli bilinci uyandırmışlardır.
    • Kuva-yi Milliye'yi desteklemişlerdir.
    • Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleşmişlerdir.

V. Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Milli Mücadele'nin Teşkilatlanması

Mustafa Kemal, Mondros sonrası başlayan işgallere karşı İstanbul Hükümeti'nin pasif kalması üzerine Anadolu'ya geçerek milli mücadeleyi başlatma kararı almıştır.

• A. Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919):
  • 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderilme nedeni, bölgedeki Türk-Rum çatışmasını önlemek ve asayişi sağlamaktı. Ancak Mustafa Kemal'in asıl amacı milli mücadeleyi başlatmaktı.
  • Samsun Raporu'nda işgallerin haksız olduğunu ve Türk milletinin bağımsızlık isteğini belirtmiştir.
• B. Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
  • Mustafa Kemal'in ilk genelgesidir.
  • İşgallere karşı mitingler düzenlenerek protesto edilmesi istenmiştir.
  • İtilaf Devletleri'ne telgraflar çekilmesi istenmiştir.
  • Azınlıklara zarar verilmemesi, işgallerin haklı gösterilmemesi konusunda uyarı yapılmıştır.
  • Önemi: Milli bilincin uyanmasında ilk adımdır.
• C. Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
  • Mustafa Kemal, Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat Cebesoy tarafından imzalanmıştır. Kazım Karabekir Paşa telgrafla onaylamıştır.
  • Maddeleri:
    • "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
    • "İstanbul Hükümeti, üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (Gerekçe)
    • "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Milli egemenliğe dayalı yeni bir devlet kurma fikri ilk kez dile getirilmiştir.)
    • Her türlü etki ve denetimden uzak milli bir kurul (Temsil Heyeti) oluşturulmalıdır.
    • Anadolu'nun her yerinden üçer delege seçilerek Sivas'ta ulusal bir kongre toplanmalıdır.
  • Önemi: Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi belirlenmiştir. Ulusal egemenliğe geçişin işaretini vermiştir.
• D. Erzurum Kongresi (23 Temmuz – 7 Ağustos 1919):
  • Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından Doğu illerini Ermeni ve Rum tehdidine karşı korumak amacıyla toplanmıştır (toplanış amacı bölgesel).
  • Mustafa Kemal, sivil olarak katılmıştır.
  • Alınan Kararlar:
    • "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Millî'nin ilk taslağı)
    • "Her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı millet topyekûn direnecektir."
    • "İstanbul Hükümeti vatanı koruyamaz ve bağımsızlığı sağlayamazsa geçici bir hükümet kurulacaktır."
    • "Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
    • "Manda ve himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi ilk kez açıkça reddedilmiştir.)
    • Hristiyan azınlıklara siyasi egemenliğimizi ve sosyal dengemizi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
    • Doğu illerini temsilen \(9\) kişilik bir Temsil Heyeti oluşturulmuştur (bölgesel).
  • Önemi: Toplanış amacı bölgesel olmasına rağmen, aldığı kararlar ulusaldır. Milli egemenlik ve tam bağımsızlık ilkeleri vurgulanmıştır.
• E. Sivas Kongresi (4 – 11 Eylül 1919):
  • Tüm yurdu kapsayan ve ulusal nitelikte olan tek kongredir.
  • Alınan Kararlar:
    • Erzurum Kongresi kararları genişletilerek kabul edilmiştir.
    • "Manda ve himaye kesin olarak reddedilmiştir." (Tam bağımsızlık ilkesi ödün verilmez hale gelmiştir.)
    • Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir. (Milli mücadele tek merkezden yönetilmeye başlanmıştır.)
    • Temsil Heyeti'nin üye sayısı artırılarak yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletilmiştir (ulusal nitelik kazanmıştır).
    • Milli Mücadele'nin sesini duyurmak için "İrade-i Milliye" gazetesi çıkarılmıştır.
  • Önemi: Milli Mücadele'nin teşkilatlanması ve tek merkezden yönetilmesi sağlanmıştır. Tam bağımsızlık ilkesi kesinleşmiştir.

VI. Amasya Görüşmeleri ve Son Osmanlı Mebusan Meclisi

• A. Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
  • Sivas Kongresi sonrası Damat Ferit Paşa Hükümeti istifa etmiş, yerine Ali Rıza Paşa Hükümeti kurulmuştur.
  • İstanbul Hükümeti adına Salih Paşa ile Temsil Heyeti adına Mustafa Kemal arasında yapılmıştır.
  • Önemi: İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımıştır. Bu, Milli Mücadele'nin ilk siyasi başarısıdır.
  • Görüşmelerde Mebusan Meclisi'nin toplanması kararlaştırılmıştır.
• B. Son Osmanlı Mebusan Meclisi (12 Ocak 1920):
  • Amasya Görüşmeleri sonrası yapılan seçimlerle Mebusan Meclisi İstanbul'da açılmıştır.
  • Mustafa Kemal, Ankara'da kalmayı tercih etmiştir.
  • Meclis'te Mustafa Kemal'in isteğiyle "Felâh-ı Vatan Grubu" kurulmuştur.
• C. Misak-ı Millî (Milli Yemin) Kararları (28 Ocak 1920):
  • Mebusan Meclisi'nde Felâh-ı Vatan Grubu'nun etkisiyle alınan bu kararlar, Türk milletinin bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne ilişkin ödün verilemez ilkelerini ortaya koymuştur.
  • Başlıca Maddeleri:
    • Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada işgal edilmemiş bölgelerin tümü (Osmanlı-İslam çoğunluğunun yaşadığı yerler) bir bütündür, parçalanamaz.
    • Kars, Ardahan ve Batum'da (Elviye-i Selase) gerekirse halkoylaması yapılabilir.
    • Batı Trakya'nın geleceği halkın serbestçe vereceği oya göre belirlenmelidir.
    • İstanbul ve Marmara Denizi'nin güvenliği sağlandığı takdirde Boğazlar'ın dünya ticaretine açılması kabul edilecektir.
    • Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar kadar hak tanınacaktır.
    • Siyasi, adli ve mali gelişmemize engel olan sınırlamalar (Kapitülasyonlar) kaldırılmalıdır.
  • Önemi: Tam bağımsızlık ve milli egemenlik ilkesinin temelini oluşturmuştur. Türk Kurtuluş Savaşı'nın siyasi programı olmuştur.
• D. İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920):
  • Misak-ı Millî kararlarının açıklanması üzerine İtilaf Devletleri, İstanbul'u resmen işgal etmiştir.
  • Mebusan Meclisi dağıtılmış, milletvekilleri tutuklanmıştır.
  • Sonuç: İstanbul'daki meşru yönetim sona ermiş, Ankara'da yeni bir meclis açılmasının zeminini hazırlamıştır.

VII. Büyük Millet Meclisi'nin Açılması (23 Nisan 1920)

• İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclis toplama kararı almıştır.
• Özellikleri ve Alınan Kararlar:
  • Açılışında "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesi benimsenmiştir.
  • Hükümet kurmak zorunludur.
  • Geçici bir hükümet başkanı tanımak veya bir padişah vekili atamak doğru değildir.
  • Meclis'in üstünde hiçbir kuvvet yoktur. (İstanbul Hükümeti ve padişah yok sayılmıştır.)
  • Meclis, yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır (Güçler Birliği ilkesi).
  • Padişah ve Halife'nin durumu, Meclis'in çıkaracağı kanunla belirlenecektir.
  • Önemi: Milli egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin temelleri atılmıştır. Kurtuluş Savaşı'nın yürütüldüğü en önemli merkez olmuştur.
• TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar:
  • TBMM'nin açılmasına tepki olarak İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmasıyla Anadolu'da çeşitli ayaklanmalar çıkmıştır.
  • Bu ayaklanmalar, TBMM'yi zor durumda bırakmış ancak bastırılmıştır.