2. Ve 3. Ünite Ve Karbonhidratlar Konu Özeti

2. Ünite: Canlıların Ortak Özellikleri

Canlılar, cansız varlıklardan belirli özellikleriyle ayrılırlar. Bu özellikler tüm canlılarda ortak olarak bulunur.

Hücresel Yapı

• Tüm canlılar hücre veya hücrelerden oluşur.
• Prokaryot hücreler: Çekirdeği ve zarlı organelleri olmayan basit yapılı hücrelerdir (örn: bakteriler, arkeler).
• Ökaryot hücreler: Çekirdeği ve zarlı organelleri bulunan gelişmiş yapılı hücrelerdir (örn: hayvan, bitki, mantar, protist hücreleri).

Beslenme

Canlıların yaşamlarını sürdürmek için enerji ve yapı birimlerini sağlama sürecidir.

• Ototrof (Üretici) beslenme: Kendi besinini üreten canlılardır.
  • Fotosentez: Güneş enerjisi kullanarak besin üretme (örn: bitkiler, algler).
  • Kemosentez: Kimyasal enerji kullanarak besin üretme (örn: bazı bakteriler).
• Heterotrof (Tüketici) beslenme: Besinini dışarıdan hazır alan canlılardır (örn: hayvanlar, mantarlar).

Solunum

Besinlerden enerji elde etme sürecidir.

• Oksijenli solunum: Oksijen kullanarak daha fazla enerji üretme.
• Oksijensiz solunum (Fermantasyon): Oksijen kullanmadan daha az enerji üretme.

Boşaltım

Metabolik atıkların vücuttan uzaklaştırılmasıdır (örn: terleme, idrar çıkarma, dışkılama, bitkilerde yaprak dökümü).

Hareket

Canlıların yer değiştirme veya konumlarını değiştirme yeteneğidir.

• Aktif hareket: Yer değiştirme (örn: hayvanların yürümesi).
• Pasif hareket: Yer değiştirmeden pozisyon değiştirme (örn: bitkilerin güneşe yönelmesi).

Uyarılara Tepki

Canlıların iç ve dış ortamdaki değişikliklere karşı gösterdiği reaksiyonlardır (örn: bitkilerin ışığa yönelmesi, hayvanların ses duyması).

Metabolizma

Canlı hücrelerde gerçekleşen tüm yapım ve yıkım tepkimelerinin tamamıdır.

• Anabolizma (Yapım): Küçük moleküllerden büyük moleküllerin sentezi (örn: protein sentezi).
• Katabolizma (Yıkım): Büyük moleküllerin küçük moleküllere parçalanması (örn: solunum).

Üreme

Canlıların kendi türlerine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır.

• Eşeysiz üreme: Tek bir atadan genetik olarak aynı yavruların oluşması.
• Eşeyli üreme: İki atadan farklı genetik özelliklere sahip yavruların oluşması.

Büyüme ve Gelişme

• Büyüme: Canlının hacim ve kütlece artışıdır (tek hücrelilerde hücre büyümesi, çok hücrelilerde hücre bölünmesi ve büyümesi).
• Gelişme: Canlının sahip olduğu yapıların işlevsel olgunluğa ulaşmasıdır.

Homeostazi

Canlıların iç ortamlarını kararlı ve dengeli tutma eğilimidir (örn: vücut sıcaklığının sabit tutulması).

Adaptasyon

Canlıların yaşadıkları ortama uyum sağlayarak yaşama ve üreme şanslarını artıran kalıtsal özelliklerdir (örn: çöl bitkilerinin su depolaması).

3. Ünite: Canlıların Temel Bileşenleri

Canlıların yapısında bulunan ve yaşamsal faaliyetlerini sürdürmesini sağlayan maddelerdir. İki ana gruba ayrılır: İnorganik Bileşenler ve Organik Bileşenler.

İnorganik Bileşenler

Canlı vücudunda sentezlenemez, dışarıdan hazır alınır. Enerji vermezler, düzenleyici ve yapıcı-onarıcıdırlar.

Su

• Vücudun büyük bir kısmını oluşturur.
• Enzimlerin çalışması için uygun ortam sağlar.
• Taşıma, çözücü ve düzenleyici özelliklere sahiptir.
• Vücut ısısının düzenlenmesinde etkilidir.

Mineraller

• Enzimlerin yapısına katılır (kofaktör).
• Kemik ve dişlerin yapısına katılır (Ca, P).
• Kanın pıhtılaşması (Ca), sinir iletimi (Na, K) gibi önemli görevleri vardır.
• Eksikliklerinde çeşitli hastalıklar görülebilir.

Asitler, Bazlar ve Tuzlar

• Asitler: Sulu çözeltilerine H+ iyonu veren maddelerdir. pH değeri 7'den küçüktür.
• Bazlar: Sulu çözeltilerine OH- iyonu veren maddelerdir. pH değeri 7'den büyüktür.
• Tuzlar: Asit ve bazların tepkimesi sonucu oluşan bileşiklerdir. Vücudun su dengesi ve sinir-kas fonksiyonları için önemlidir.
• pH: Bir çözeltinin asitlik veya bazlık derecesini gösteren ölçektir. \[ \text{pH} = -\log[\text{H}^+] \] pH 0-7 arası asit, 7 nötr, 7-14 arası baziktir.

Organik Bileşenler

Canlılar tarafından sentezlenebilir. Genellikle karbon (C), hidrojen (H), oksijen (O) elementlerini içerirler. Enerji verici, yapıcı-onarıcı ve düzenleyici görevleri vardır.

Karbonhidratlar

Enerji verici olarak ilk sırada kullanılırlar. Yapısal olarak da görev alırlar. Temel yapı birimleri monosakkaritlerdir.

Genel Özellikleri ve Fonksiyonları

• Hücresel solunumda ilk sırada enerji kaynağı olarak kullanılırlar.
• Hücre zarının yapısına katılırlar (glikoprotein, glikolipit).
• Bitkilerde nişasta, hayvanlarda glikojen şeklinde depo edilirler.
• Hücre duvarı (selüloz) ve dış iskelet (kitin) gibi yapısal görevleri vardır.

Monosakkaritler (Tek Şekerler)

Karbonhidratların en küçük birimidir, sindirime uğramazlar.

• Pentozlar (5 Karbonlu):
  • Riboz: RNA, ATP ve NADP'nin yapısına katılır.
  • Deoksiriboz: DNA'nın yapısına katılır.
• Heksozlar (6 Karbonlu):
  • Glikoz (Kan Şekeri): Canlıların temel enerji kaynağıdır. Kan yoluyla hücrelere taşınır.
  • Fruktoz (Meyve Şekeri): Bitkisel kaynaklıdır.
  • Galaktoz (Süt Şekeri): Hayvansal kaynaklıdır.

Disakkaritler (Çift Şekerler)

İki monosakkaritin dehidrasyon sentezi ile birleşmesi ve bir molekül su açığa çıkmasıyla oluşur. Aralarındaki bağa glikozit bağı denir. Sindirime uğrarlar.

Monosakkarit + Monosakkarit \(\xrightarrow{\text{Dehidrasyon}}\) Disakkarit + Su

Disakkarit	Oluşan Monosakkaritler	Bulunduğu Yerler
Maltoz (Arpa Şekeri)	Glikoz + Glikoz	Bitkisel (Arpa, malt)
Laktoz (Süt Şekeri)	Glikoz + Galaktoz	Hayvansal (Süt)
Sükroz (Çay Şekeri)	Glikoz + Fruktoz	Bitkisel (Şeker pancarı, kamışı)

Polisakkaritler (Çok Şekerler)

Çok sayıda glikozun glikozit bağlarıyla birleşmesiyle oluşan büyük moleküllerdir. Sindirime uğrarlar.

n (Glikoz) \(\xrightarrow{\text{Dehidrasyon}}\) Polisakkarit + (n-1) Su

• Depo Polisakkaritler:
  • Nişasta: Bitkilerin depo polisakkaritidir. Suda az çözünür. İyot ile mavi-mor renk verir. Hayvanlar tarafından sindirilebilir.
  • Glikojen: Hayvan, mantar, bakteri ve arkelerin depo polisakkaritidir. Suda çözünür. İnsanlarda karaciğer ve kaslarda depolanır.
• Yapısal Polisakkaritler:
  • Selüloz: Bitki hücre duvarının temel yapısıdır. Sağlam ve dayanıklıdır. İnsanlar sindiremez ancak bağırsak hareketlerini düzenler.
  • Kitin: Böceklerin dış iskeletini ve mantarların hücre duvarını oluşturur. Azot içeren tek polisakkarittir.