🎓 9. Sınıf
📚 9. Sınıf Edebiyat
💡 9. Sınıf Edebiyat: Ekler Kökler Sözcük Yapısı Çözümlü Sorular
9. Sınıf Edebiyat: Ekler Kökler Sözcük Yapısı Çözümlü Sorular
Soru 1:
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin kökü fiildir? 🤔
A) Kitaplık
B) Geliyor
C) Evimiz
D) Gözlükçü
E) Sessizce
A) Kitaplık
B) Geliyor
C) Evimiz
D) Gözlükçü
E) Sessizce
Çözüm:
Bu soruda sözcüklerin köklerini bulup fiil kökü olup olmadığını belirlememiz gerekiyor. İşte adım adım çözüm:
- 👉 Kitaplık: Sözcüğün kökü "kitap"tır. "Kitap" bir varlığın adıdır, yani isim köküdür.
- 👉 Geliyor: Sözcüğün kökü "gel"dir. "Gelmek" bir eylemdir, yani fiil köküdür. ✅
- 👉 Evimiz: Sözcüğün kökü "ev"dir. "Ev" bir yerin adıdır, yani isim köküdür.
- 👉 Gözlükçü: Sözcüğün kökü "göz"dür. "Göz" bir organın adıdır, yani isim köküdür.
- 👉 Sessizce: Sözcüğün kökü "ses"tir. "Ses" bir olgunun adıdır, yani isim köküdür.
Soru 2:
"Yazıcı" sözcüğünün kökü ve aldığı ekler düşünüldüğünde sözcük yapısı nedir? Kökün türünü ve ekin görevini açıklayınız. ✍️
Çözüm:
"Yazıcı" sözcüğünün yapısını inceleyelim:
- 📌 Kök: Sözcüğün kökü "yaz"dır. "Yazmak" bir eylem bildirdiği için fiil köküdür.
- 📌 Ek: Köküne "-ıcı" eki gelmiştir. "-ıcı" eki, fiil kökünden yeni bir isim türeten bir yapım ekidir (fiilden isim yapım eki). Bu ek, "yazma" eylemini yapan kişiyi veya aracı karşılayan bir isim oluşturmuştur.
- 📌 Sözcük Yapısı: Bir sözcük yapım eki alarak yeni bir anlam kazandığında türemiş sözcük olur. "Yaz-" fiil kökünden "-ıcı" yapım ekiyle "yazıcı" ismi türetilmiştir.
Soru 3:
Aşağıdaki cümledeki altı çizili sözcüklerden hangisi birleşik sözcük değildir? 🤔
Okulun bahçesinde ayakkabılarını bağlarken gözleme yiyen hastabakıcı, gecekonduda yaşayan arkadaşını bekliyordu.
Okulun bahçesinde ayakkabılarını bağlarken gözleme yiyen hastabakıcı, gecekonduda yaşayan arkadaşını bekliyordu.
Çözüm:
Cümledeki altı çizili sözcükleri tek tek inceleyelim:
- 👉 Ayakkabı: "Ayak" ve "kabı" sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu bir birleşik sözcüktür.
- 👉 Gözleme: Sözcüğün kökü "göz"dür. "-le" ve "-me" eklerini almıştır. "Gözlemek" fiilinden türemiş bir isimdir. Yani türemiş sözcüktür. ✅
- 👉 Hastabakıcı: "Hasta" ve "bakıcı" sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu bir birleşik sözcüktür.
- 👉 Gecekondu: "Gece" ve "kondu" (konmak fiilinin geçmiş zamanı) sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu bir birleşik sözcüktür.
Soru 4:
"Bilgisayarındaki verileri düzenlerken çok dikkatli olmalısın." cümlesindeki "bilgisayarındaki" sözcüğünün kökünü, aldığı ekleri ve sözcük yapısını ayrıntılı olarak analiz ediniz. 🔎
Çözüm:
"Bilgisayarındaki" sözcüğünü parçalarına ayıralım:
- 1. Kök: Sözcüğün en küçük anlamlı parçası "bil-" fiil köküdür. "Bilmek" bir eylemdir.
- 2. Yapım Ekleri:
- 👉 "-gi": "bil-" fiiline gelerek "bilgi" ismini türetmiştir (fiilden isim yapım eki).
- 👉 "-sayar": "bilgi" ismine gelerek "bilgisayar" adını türetmiştir (isimden isim yapım eki). Aslında "say-" fiilinden türeyen "-sayar" ekinin "bilgi" ile birleşmesiyle oluşan birleşik bir yapıdır ancak 9. sınıf düzeyinde "bilgisayar" kelimesi birleşik isim olarak ele alınabilir ve sonrasında gelen ekler incelenebilir. Daha basit bir yaklaşımla, "bilgisayar" kelimesi birleşik bir isimdir ve bu birleşik isim kök gibi davranır.
- 3. Çekim Ekleri:
- 👉 "-ın": "bilgisayar" ismine gelerek iyelik eki görevini üstlenmiştir (senin bilgisayarın anlamında).
- 👉 "-da": Bulunma hal eki (durum eki) olarak gelmiştir.
- 👉 "-ki": İlgi eki (sıfat yapan -ki) olarak gelerek "bilgisayarında bulunan" anlamını katmıştır.
- 4. Sözcük Yapısı: "Bilgisayar" sözcüğü, "bil-" fiil kökünden ve "-gi" yapım ekiyle "bilgi"ye, ardından "bilgi" ve "sayar" (saymak fiilinden türemiş) sözcüklerinin birleşimiyle oluşmuş birleşik ve türemiş bir yapıdır. Ancak 9. sınıf müfredatında genellikle "bilgisayar" kelimesi doğrudan birleşik isim olarak öğretilir. Sonrasında ise çekim ekleri almıştır. Dolayısıyla temel olarak birleşik yapılı bir sözcüktür.
Soru 5:
Bir metin yazarı, hikayesini daha etkileyici kılmak için sözcük yapılarını çeşitlendirmek istiyor. Aşağıdaki metinde, yazarın kullandığı sözcükleri "basit", "türemiş" ve "birleşik" olarak sınıflandırmasına yardımcı olun. 👇
"Sabah erkenden kalkıp penceresinden dışarıya baktı. Güneş dağların ardından yavaşça yükseliyordu. İçinde bir sevinç belirdi; bu, uzun zamandır hissetmediği bir duyguydu. Kahvaltı hazırlarken radyoda çalan şarkıya eşlik etti. Akşamüstü arkadaşlarıyla buluşup sinemaya gidecekti."
"Sabah erkenden kalkıp penceresinden dışarıya baktı. Güneş dağların ardından yavaşça yükseliyordu. İçinde bir sevinç belirdi; bu, uzun zamandır hissetmediği bir duyguydu. Kahvaltı hazırlarken radyoda çalan şarkıya eşlik etti. Akşamüstü arkadaşlarıyla buluşup sinemaya gidecekti."
Çözüm:
Metindeki sözcükleri yapılarına göre sınıflandıralım:
- ✅ Basit Sözcükler (Yapım eki almamış, kök halinde veya sadece çekim eki almış):
- Sabah (isim kökü)
- erken (isim kökü)
- kalkıp (kalk- fiil kökü, -ıp zarf-fiil eki çekim eki sayılır)
- penceresinden (pencere- isim kökü, -si iyelik, -n kaynaştırma, -den ayrılma hal eki)
- dışarıya (dışarı- isim kökü, -ya yönelme hal eki)
- baktı (bak- fiil kökü, -tı görülen geçmiş zaman eki)
- Güneş (isim kökü)
- dağların (dağ- isim kökü, -lar çoğul, -ın tamlayan eki)
- ardından (art- isim kökü, -ı iyelik, -n kaynaştırma, -dan ayrılma hal eki)
- yavaşça (yavaş- isim kökü, -ça küçültme eki/zarf eki, 9. sınıf için basit kabul edilebilir)
- içinde (iç- isim kökü, -i iyelik, -n kaynaştırma, -de bulunma hal eki)
- bir (isim kökü)
- bu (zamir)
- uzun (sıfat)
- hissetmediği (hisset- fiil kökü, -me olumsuzluk, -dik sıfat-fiil, -i iyelik) - Yapım eki almış gibi görünse de "hisset-" birleşik fiil, -dik ise çekim eki görevindedir.
- bir (isim kökü)
- duyguydu (duygu- isim kökü, -ydu ek fiil)
- kahvaltı (birleşik isim)
- radyoda (radyo- isim kökü, -da bulunma hal eki)
- şarkıya (şarkı- isim kökü, -ya yönelme hal eki)
- eşlik etti (birleşik fiil)
- arkadaşlarıyla (arkadaş- isim kökü, -lar çoğul, -ı iyelik, -yla edat)
- buluşup (buluş- fiil kökü, -up zarf-fiil eki çekim eki sayılır)
- gidecekti (git- fiil kökü, -ecek gelecek zaman, -ti ek fiil)
- ✅ Türemiş Sözcükler (Yapım eki almış):
- yükseliyordu (yüksek- isim kökü -> yüksel- fiil yapım eki -> yükseliyor fiil çekim)
- sevinç (sev- fiil kökü -> sevin- fiilden fiil yapım eki -> sevinç fiilden isim yapım eki)
- zamandır (zaman- isim kökü -> -dır ek fiil, bazen yapım eki gibi de kullanılabilir ama burada zaman zarfı anlamında) - 9. sınıf için türemiş kabul edilebilir.
- hazırlarken (hazır- isim kökü -> hazırla- isimden fiil yapım eki -> -rken zarf-fiil eki)
- ✅ Birleşik Sözcükler (İki veya daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş):
- Akşamüstü (akşam + üstü)
- sinemaya (sinema birleşik değildir, basit isimdir. Ancak "sinemaya gitmek" birleşik fiil olarak kabul edilebilir ama burada sadece "sinemaya" kelimesi soruluyor. "Sinema" basit bir isimdir.)
Soru 6:
Market alışverişi sırasında anneniz size "Şu buzdolabındaki sütü getirir misin?" dedi. Bu cümlede altı çizili "buzdolabındaki" kelimesinin yapısını ve anlamını açıklayınız. 🛒🥛
Çözüm:
"Buzdolabındaki" kelimesini günlük hayattaki kullanımından yola çıkarak inceleyelim:
- 📌 Kelimenin Kökeni: Bu kelime üç farklı sözcüğün birleşimiyle oluşmuştur: "buz", "dola-" (dolanmak fiili) ve "-ap" (dolap). Ancak günlük dilde "buzdolabı" kelimesi artık tek bir varlığı ifade eden birleşik bir isimdir.
- 📌 Buzdolabı: "Buz" ve "dolap" kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş bir birleşik isimdir. Soğutma işlevi gören bir beyaz eşyayı ifade eder.
- 📌 Aldığı Ekler:
- 👉 "-n": Kaynaştırma harfidir (iki ünlü arasına girer).
- 👉 "-da": Bulunma hal eki (durum eki) olarak gelmiştir. "Buzdolabının içinde" anlamını verir.
- 👉 "-ki": Sıfat yapan "-ki" ekidir. "Buzdolabında bulunan" anlamını katarak kendinden sonraki ismin (süt) sıfatı olur.
- 📌 Sözcük Yapısı: "Buzdolabı" kelimesi birleşik yapılıdır. Üzerine çekim ekleri (-nda, -ki) almıştır. Dolayısıyla "buzdolabındaki" sözcüğü birleşik yapılı bir isimdir.
Soru 7:
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi basit yapılı bir sözcüktür? 🌳
A) Gözlük
B) Ağaçlar
C) Uçak
D) Evsiz
E) Balıkçı
A) Gözlük
B) Ağaçlar
C) Uçak
D) Evsiz
E) Balıkçı
Çözüm:
Basit yapılı sözcükler, yapım eki almamış, sadece kök halinde veya çekim eki almış sözcüklerdir. İnceleyelim:
- 👉 Gözlük: "Göz" (isim kökü) + "-lük" (isimden isim yapım eki) = Türemiş sözcük.
- 👉 Ağaçlar: "Ağaç" (isim kökü) + "-lar" (çoğul eki, çekim eki) = Basit sözcük. ✅
- 👉 Uçak: "Uç-" (fiil kökü) + "-ak" (fiilden isim yapım eki) = Türemiş sözcük.
- 👉 Evsiz: "Ev" (isim kökü) + "-siz" (isimden isim yapım eki) = Türemiş sözcük.
- 👉 Balıkçı: "Balık" (isim kökü) + "-çı" (isimden isim yapım eki) = Türemiş sözcük.
Soru 8:
"Yarışmacının başarısı, antrenmanlarının düzenli olmasından kaynaklanıyordu." cümlesindeki "kaynaklanıyordu" sözcüğünün kökünü, aldığı ekleri ve sözcük yapısını belirleyiniz. 🏅
Çözüm:
"Kaynaklanıyordu" sözcüğünü detaylıca analiz edelim:
- 1. Kök: Sözcüğün en küçük anlamlı parçası "kayna-" değildir, "kaynak" isim köküdür. Ancak daha da geriye gidildiğinde "kayna-" fiil kökü de düşünülebilir. 9. sınıf düzeyinde "kaynak" isim kökü olarak alınabilir.
- 2. Yapım Ekleri:
- 👉 "-lan": "kaynak" (isim) köküne gelerek "kaynaklan-" (fiil) fiilini türetmiştir (isimden fiil yapım eki). Bu ek sayesinde isim olan "kaynak" fiil olmuştur.
- 3. Çekim Ekleri:
- 👉 "-ıyor": Şimdiki zaman ekidir (kip eki, çekim eki).
- 👉 "-du": Ek fiilin görülen geçmiş zamanıdır (ek fiil, çekim eki).
- 4. Sözcük Yapısı: "Kaynak" isim köküne "-lan" yapım eki gelerek "kaynaklan-" fiili türemiştir. Yapım eki aldığı için bu sözcük türemiş yapılı bir sözcüktür. Sonrasında çekim ekleri almıştır.
Daha Fazla Soru ve İçerik İçin QR Kodu Okutun
https://www.cepokul.com/sinav/9-sinif-edebiyat-ekler-kokler-sozcuk-yapisi/sorular