💡 9. Sınıf Edebiyat: Ekler Çözümlü Sorular

Çözüm: Kelimelerimizi adım adım eklerine ve köklerine ayıralım:

• Gözlükçü:
  • Kök: "Göz" (İsim Kökü)
  • 1. Ek: "-lük" (İsimden isim yapım eki - kelimenin anlamını değiştirerek yeni bir kavram türetmiştir.)
  • 2. Ek: "-cü" (İsimden isim yapım eki - meslek ismi türetmiştir.)
  • Sonuç: Bu kelimede toplam \( 2 \) adet yapım eki vardır, hiç çekim eki yoktur.


• Kitaplar:
  • Kök: "Kitap" (İsim Kökü)
  • 1. Ek: "-lar" (Çoğul eki - kelimenin anlamını değiştirmemiş, sadece miktarını çoğaltmıştır.)
  • Sonuç: Bu kelimede toplam \( 1 \) adet çekim eki vardır, hiç yapım eki yoktur.

✅ Genel Değerlendirme: İki kelime incelendiğinde toplam \( 2 \) adet yapım eki ve \( 1 \) adet çekim eki kullanıldığı görülmektedir.

Çözüm: Cümledeki altı çizili kelimeleri ve aldıkları hal eklerini inceleyelim:

• sınıfta:
  • Kelime Analizi: sınıf + -ta
  • Ek: "-ta" eki, bulunma hal eki olan "-da / -de" ekinin sertleşmiş halidir.
  • Görevi: Bulunma (kalma) durumunu bildirir. Kelimeye "nerede?" sorusunun cevabını kazandırır.


• dersi:
  • Kelime Analizi: ders + -i
  • Ek: "-i" eki, belirtme hal ekidir.
  • Görevi: Belirtme (yükleme) durumunu bildirir. Kelimeyi cümlenin belirtili nesnesi yapar ("neyi dinlediler?" -> dersi).

✅ Bu cümlede \( 1 \) adet bulunma hal eki ve \( 1 \) adet belirtme hal eki kullanılmıştır.

Çözüm: Pratik yöntemimizi uygulayarak cümleleri analiz edelim:

• Cümle A Analizi: "Onun kalemi masada kalmış." cümlesi anlamlı olmaktadır. Kelimenin başına "onun" getirebildiğimiz için buradaki "-i" eki iyelik (aitlik) ekidir. Kalemin bir üçüncü şahsa ait olduğunu bildirir.


• Cümle B Analizi: "Onun kalemi bana verir misin?" cümlesi anlamsız olmaktadır. Buradaki "-i" eki nesneyi belirtme amacıyla kullanılmıştır. Dolayısıyla bu ek belirtme hal ekidir.

✅ Sonuç olarak; A cümlesindeki ek \( 1 \) adet iyelik eki, B cümlesindeki ek ise \( 1 \) adet belirtme hal ekidir.

Çözüm: Kelimelerin türetilme aşamalarını adım adım inceleyelim:

• Yazarlık:
  • Kök: "Yaz-" (Fiil Kökü)
  • 1. Aşama (Yazar): "Yaz-" fiiline "-ar" eki getirilerek "Yazar" (Fiilden İsim Yapım Eki) türetilmiştir.
  • 2. Aşama (Yazarlık): "Yazar" ismine "-lık" eki getirilerek "Yazarlık" (İsimden İsim Yapım Eki) türetilmiştir.
  • Özet: Kelimede \( 2 \) adet yapım eki vardır.


• Sorgu:
  • Kök: "Sor-" (Fiil Kökü)
  • Aşama (Sorgu): "Sor-" fiiline "-gu" eki getirilerek "Sorgu" (Fiilden İsim Yapım Eki) türetilmiştir.
  • Özet: Kelimede \( 1 \) adet yapım eki vardır.

✅ Sonuç: "Yazarlık" kelimesi sırasıyla fiilden isim ve isimden isim yapım eklerini almıştır. "Sorgu" kelimesi ise fiilden isim yapım eki almıştır.

Çözüm: Dizelerdeki kelimeleri tek tek eklerine ayırarak çekim eklerini tespit edelim:

• Sessiz: Ses (kök) + -siz (yapım eki). (Çekim eki yok)
• gemi: Gemi (kök). (Çekim eki yok)
• kalkar: Kalk- (kök) + -ar (Geniş zaman kip eki -> Fiil Çekim Eki)
• bu: Bu (kök). (Çekim eki yok)
• limandan: Liman (kök) + -dan (Ayrılma hal eki -> İsim Çekim Eki)
• Gözyaşları: Göz (kök) + yaş (kök) + -lar (çoğul eki -> Çekim Eki) + -ı (iyelik eki -> Çekim Eki)
• süzülür: Süz- (kök) + -ül (yapım eki) + -ür (Geniş zaman kip eki -> Fiil Çekim Eki)
• yanaklardan: Yanak (kök) + -lar (çoğul eki -> Çekim Eki) + -dan (ayrılma hal eki -> Çekim Eki)

Çekim Eklerinin Toplam Sayısı:

Dizelerde toplam \( 7 \) adet çekim eki kullanılmıştır. Bunlar zaman, hal, çoğul ve iyelik anlamları katarak cümle bütünlüğünü sağlamıştır.

Çözüm: Günlük hayatta kullandığımız bu kelimelerdeki eklerin işlevleri şu şekildedir:

• Tuzsuz:
  • Ek: "-suz" (Yokluk eki)
  • Anlam İlişkisi: Eklendiği isme "o şeyin içinde bulunmadığı, eksik olduğu" anlamını katar. Burada krakerin içinde tuz olmadığını belirtir.


• Kitapçı:
  • Ek: "-çı" (Meslek/Uğraş eki)
  • Anlam İlişkisi: Eklendiği isimle ilgili işi yapan, satan veya o işle uğraşan kişi anlamı katar. Burada kitap satan kişi veya dükkan anlamındadır.


• Yazlık:
  • Ek: "-lık" (Zaman/Yer/Araç eki)
  • Anlam İlişkisi: Eklendiği isme "o döneme veya amaca uygunluk" anlamı katar. Burada elbisenin yaz mevsiminde giyilmeye uygun olduğunu belirtir.

✅ Günlük hayatta yapım ekleri, yeni kelimeler türeterek dilimizin kelime haznesini zenginleştirir ve kendimizi daha pratik ifade etmemizi sağlar.

Çözüm: "Okuyoruz" kelimesini ek ve kök analizine tabi tutalım:

• Kök: "Oku-" (Fiil Kökü)
• 1. Ek (-yor): Şimdiki zaman kip ekidir. Eylemin şu anda yapılmakta olduğunu bildirir. (Kip eki -> Fiil Çekim Eki)
• Yardımcı Ses (-u-): "Oku-" fiili ile "-yor" eki arasında telaffuzu kolaylaştırmak için giren yardımcı ünlüdür.
• 2. Ek (-uz): Birinci çoğul şahıs ekidir. Eylemi gerçekleştirenlerin "biz" olduğunu bildirir. (Şahıs eki -> Fiil Çekim Eki)

✅ Sonuç: Bu kelimede toplam \( 2 \) adet fiil çekim eki (kip ve şahıs eki) kullanılmıştır. Kelimede yapım eki bulunmamaktadır.

Çözüm: Kelimelerin aldıkları eklerin türlerine göre yapılarını inceleyelim:

• I. Evler:
  • Analiz: Ev (Kök) + -ler (Çoğul eki / Çekim eki)
  • Yapısı: Sadece çekim eki aldığı için yapısı basittir.


• II. Evli:
  • Analiz: Ev (Kök) + -li (İsimden isim yapım eki)
  • Yapısı: Yapım eki alarak yeni bir anlam kazandığı için yapısı türemiştir.


• III. Evi:
  • Analiz: Ev (Kök) + -i (Belirtme veya İyelik eki / Çekim eki)
  • Yapısı: Sadece çekim eki aldığı için yapısı basittir.

✅ Doğru Sınıflandırma:
- Basit sözcükler: I ve III
- Türemiş sözcükler: II