Yazım Kuralları Konu Özeti

Türkçenin doğru ve etkili kullanımı için yazım kurallarına uymak büyük önem taşır. Yazım kuralları, dilimizin standart bir yapıya sahip olmasını sağlayarak iletişimde yanlış anlaşılmaları engeller ve yazılı anlatımı güçlendirir. Bu ders notunda, 9. sınıf müfredatı kapsamında yer alan temel yazım kuralları maddeler halinde açıklanmıştır.

Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler 📝

Cümle içinde büyük harflerin doğru kullanımı, yazılı anlatımın en temel kurallarındandır.

• Cümleler büyük harfle başlar:
  • Örnek: Bugün hava çok güzeldi.
• Özel adlar büyük harfle başlar:
  • Kişi adları ve soyadları: Mehmet Akif Ersoy
  • Yer adları: İstanbul, Anadolu Yakası
  • Dil ve lehçe adları: Türkçe, İngilizce
  • Din ve mezhep adları: İslamiyet, Hristiyanlık
  • Millet adları: Türk, Alman
  • Hayvanlara verilen özel adlar: Karamel (kedi adı)
• Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar:
  • Örnek: 29 Ekim Cumartesi, 10 Kasım Salı
  • Ancak belirli bir tarih bildirmeyen ay ve gün adları küçük harfle başlar: Okullar genellikle eylül ayında açılır.
• Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin her kelimesi büyük harfle başlar:
  • Örnek: Memleketimden İnsan Manzaraları, Varlık Dergisi
  • Ancak özel ada dahil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözler küçük harfle başlar: Milliyet gazetesi, Resim sergisi
• Levhalar, tabelalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar:
  • Örnek: Giriş, Çıkış, Vatandaşlık Dairesi
• Hitaplar büyük harfle başlar:
  • Örnek: Sayın Başkan, Değerli Öğrenciler

Sayıların Yazımı 🔢

Sayıların yazımında dikkat edilmesi gereken bazı kurallar vardır.

• Sayılar metin içinde yazıyla da rakamla da yazılabilir:
  • Örnek: Yarışmaya üç kişi katıldı. / Yarışmaya 3 kişi katıldı.
• Büyük sayılar ayrı yazılır:
  • Örnek: iki yüz elli, bin dokuz yüz seksen dört
• Para ile ilgili işlemler, senet, çek vb. ticari belgelerde sayılar bitişik yazılır:
  • Örnek: üçyüzelliTL, ikibinbeşyüzDolar
• Sıra sayıları rakamla yazıldığında ya sonuna nokta konur ya da kesme işaretiyle ek ayrılır:
  • Örnek: 3. sınıf, 5.’inci kat
• Üleştirme sayıları rakamla değil, yazıyla gösterilir:
  • DOĞRU: ikişer, üçer
  • YANLIŞ: 2’şer, 3’er

Birleşik Kelimelerin Yazımı 🔗

Birleşik kelimelerin bitişik mi ayrı mı yazılacağı, anlam ve ses olaylarına göre değişiklik gösterir.

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

• Ses düşmesi, ses türemesi veya ses değişimi olan birleşik kelimeler:
  • Örnek: kayın + ana > kaynana, ne + asıl > nasıl, süt + laç > sütlaç
• İki veya daha fazla kelimenin birleşmesinden oluşmuş, yeni bir kavramı karşılayan kelimeler:
  • Örnek: açıkgöz (kurnaz), mirasyedi (mirası tüketen), gecekondu (izinsiz yapılmış ev)
• Bazı bitki adları:
  • Örnek: aslanağzı, hanımeli
• Bazı hayvan adları:
  • Örnek: denizatı, danaburnu
• Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler:
  • Örnek: öğretmenevi, yayınevi, basımevi

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

• Etmek, olmak, eylemek, kılmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi olmazsa ayrı yazılır:
  • Örnek: arz etmek, fark etmek, yardım etmek, hasta olmak
  • (Ses olayı olursa bitişik yazılır: hissetmek, kaybolmak)
• Yol, durum, olay, bilim vb. anlamlar taşıyan kelimelerle kurulan birleşik kelimeler:
  • Örnek: anayol (ancak: kara yolu, hava yolu ayrı), iş birliği, açık oturum, yer çekimi
• Somut olarak yer bildiren alt, üst, ana kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler:
  • Örnek: yer altı (somut yer), su altı, deri altı
  • (Soyut anlamda ise bitişik yazılır: bilinçaltı, ayakaltı)

Kısaltmaların Yazımı 🏷️

Kısaltmaların doğru yazımı, metinlerde anlaşılırlık sağlar.

• Kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları genellikle her kelimenin ilk harfinin büyük olarak yazılmasıyla yapılır:
  • Örnek: T.C. (Türkiye Cumhuriyeti), TDK (Türk Dil Kurumu), TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi)
• Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre belirlenir:
  • Örnek: TDK'nin, TRT'den, ABD'ye
• Ölçü birimlerinin kısaltmaları küçük harfle yazılır ve sonuna nokta konmaz:
  • Örnek: kg (kilogram), cm (santimetre), m (metre)
• Sözcüklerin kısaltmaları küçük harfle başlar ve sonuna nokta konur:
  • Örnek: prof. (profesör), dr. (doktor), mah. (mahalle)

"De" Bağlacının ve Ekinin Yazımı 🤔

"De" sözcüğü Türkçede hem bağlaç hem de ek olarak kullanılabilir ve yazımları farklıdır.

• Bağlaç olan "-de" her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz veya çok az değişir:
  • Örnek: Sen de gel. (Sen gel. - Anlam bozulmadı.)
  • Örnek: Kitaplarımı evde unuttum. (yanlış, burada ek olan -de)
  • Örnek: Yemek de güzeldi. (Yemek güzeldi. - Anlam bozulmadı.)
• Ek olan "-de" (bulunma hâl eki) her zaman bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur:
  • Örnek: Okulda ders çalıştık. (Okul ders çalıştık. - Anlam bozuldu.)
  • Örnek: Kalemim sırada kaldı. (Kalemim sıra kaldı. - Anlam bozuldu.)
• Bağlaç olan "de/da" hiçbir zaman "te/ta" şekline dönüşmez. Ek olan "-de/-da" ise sertleşmeye uğrayarak "-te/-ta" olabilir:
  • DOĞRU: Sen de gel. (bağlaç)
  • DOĞRU: Kitaplar çantada. (ek)
  • DOĞRU: Ağaçta kuş var. (ek, sertleşme)
  • YANLIŞ: Sen te gel.

"Ki" Bağlacının ve Ekinin Yazımı ✨

"Ki" sözcüğü de "de" gibi hem bağlaç hem de ek olarak kullanılabilir.

• Bağlaç olan "-ki" her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz veya çok az değişir:
  • Örnek: Biliyorum ki sen de geleceksin. (Biliyorum sen de geleceksin. - Anlam bozulmadı.)
  • Örnek: O kadar yorgundu ki hemen uyudu. (O kadar yorgundu hemen uyudu. - Anlam bozulmadı.)
• Ek olan "-ki" (ilgi eki veya sıfat yapan ek) her zaman bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur:
  • İlgi eki: Benimki seninkinden güzel. (Benim seninkinden güzel. - Anlam bozuldu.)
  • Sıfat yapan ek: Yarınki sınav çok önemli. (Yarın sınav çok önemli. - Anlam bozuldu.)
• Kalıplaşmış bazı "-ki" bağlaçları bitişik yazılır:
  • Örnekler: sanki, oysaki, mademki, belki, hâlbuki, çünkü, meğerki (Şifre: "SOMBAHÇEM")

"Mi" Soru Ekinin Yazımı ❓

"Mi" soru eki, Türkçede her zaman ayrı yazılır.

• "Mi" soru eki her zaman kendisinden önceki kelimeden ayrı, kendisinden sonra gelen eklerle bitişik yazılır:
  • Örnek: Geliyor musun?
  • Örnek: Anladın mı?
  • Örnek: Ders çalışacak mıydık?
• "Mi" pekiştirme görevinde kullanıldığında da ayrı yazılır:
  • Örnek: Güzel mi güzel bir ev.
  • Örnek: Yağmur yağdı mı her yer ıslanır.

İkilemelerin Yazımı ↔️

İkilemeler, anlamı pekiştirmek veya güçlendirmek amacıyla kullanılan kelime gruplarıdır.

• İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına hiçbir noktalama işareti konmaz:
  • Örnek: ağır ağır, güle güle, koşa koşa, er geç, az çok
  • YANLIŞ: ağır, ağır, güle-güle

Pekiştirmelerin Yazımı 💪

Pekiştirmeler, sıfat veya zarfın anlamını güçlendiren kelimelerdir.

• Pekiştirmeler her zaman bitişik yazılır:
  • Örnek: sapsarı, masmavi, tertemiz, yapayalnız, çırılçıplak, dümdüz