Hukukun Temel Kavramları Konu Özeti

Hukukun Temel Kavramları: AÖF Ders Notu

Hukukun Tanımı ve Amacı

Hukuk, toplumda düzeni sağlamak amacıyla çıkarılmış, devletin yaptırım gücüyle desteklenmiş, genel, soyut ve sürekli kurallar bütünüdür. Amacı:

• Toplumsal düzeni sağlamak.
• Adaleti gerçekleştirmek.
• Hukuk güvenliğini tesis etmek.

Toplumsal Düzen Kuralları ve Yaptırımları

Toplum hayatını düzenleyen çeşitli kurallar bulunur. Bunların en önemlileri şunlardır:

• Ahlak Kuralları: İnsanların kendi vicdanlarına veya toplumun genel ahlak anlayışına göre belirlenen kurallardır. Yaptırımı manevi (vicdan azabı, ayıplanma) niteliktedir.
• Din Kuralları: İlahi bir kaynaktan geldiğine inanılan, tanrı-insan ve insan-insan ilişkilerini düzenleyen kurallardır. Yaptırımı ahiret inancına dayalı manevi (günahkarlık) niteliktedir.
• Görgü Kuralları: Toplumsal ilişkilerde uyulması beklenen nezaket, terbiye ve saygı kurallarıdır. Yaptırımı manevi (dışlanma, kınanma) niteliktedir.
• Hukuk Kuralları: Devletin yetkili organları tarafından konulan ve devlet gücüyle desteklenen, uyulması zorunlu olan kurallardır. Yaptırımı maddi ve cebridir.

Hukuk Kurallarının Özellikleri

Hukuk kuralları, diğer toplumsal düzen kurallarından ayrılan belirgin özelliklere sahiptir:

• Genellik: Belirli bir kişiye veya olaya özgü olmayıp, aynı durumda olan herkesi kapsar.
• Soyutluk: Gelecekte ortaya çıkabilecek benzer olaylara uygulanmak üzere hazırlanır.
• Süreklilik: Yürürlükten kaldırılmadığı sürece geçerliliğini korur.
• Yaptırım (Müeyyide): Kurallara uyulmadığında devlet gücüyle uygulanan tepkidir. Bu yaptırım maddi ve cebridir.

Hukukun Kaynakları

Hukukun kaynakları, hukuk kurallarının nereden doğduğunu gösterir.

1. Asli (Bağlayıcı) Kaynaklar:

• Yazılı Kaynaklar:
  • Anayasa: Devletin temel yapısını, yönetim biçimini, temel hak ve özgürlükleri düzenleyen en üst hukuk normudur.
  • Kanunlar: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından yapılan genel, soyut ve sürekli hukuk kurallarıdır.
  • Uluslararası Antlaşmalar: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir.
  • Kanun Hükmünde Kararnameler (KHK): Cumhurbaşkanlığı tarafından çıkarılan ve kanun gücünde olan düzenlemelerdir (Olağanüstü hal KHK'leri hariç, Anayasa'daki değişikliklerle yetkisi kısıtlanmıştır).
  • Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri: Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılan, kanunlarda açıkça düzenlenmeyen konularda yürütme alanını düzenleyen normlardır.
  • Yönetmelikler: Kanunların veya Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını göstermek veya açıklamak amacıyla çıkarılan düzenleyici işlemlerdir.
  • Tüzükler: Cumhurbaşkanı onayıyla çıkarılan, kanunların uygulanmasını gösteren veya açıklayan normlardır (Günümüzde tüzük çıkarma yetkisi kaldırılmıştır, ancak yürürlükteki tüzükler geçerlidir).
• Yazısız Kaynaklar (Örf ve Adet Hukuku): Toplumda uzun süredir yerleşmiş, genel kabul görmüş ve devlet tarafından da desteklenen uygulamalardır. Yargı kararlarıyla hukuk kuralı niteliği kazanabilir.

2. Yardımcı Kaynaklar:

• Mahkeme İçtihatları (Yargı Kararları): Mahkemelerin verdiği kararlar, özellikle Yargıtay ve Danıştay'ın içtihadı birleştirme kararları, benzer olaylarda yol gösterici niteliktedir.
• Bilimsel İçtihatlar (Doktrin): Hukuk bilimcilerinin (profesörler, doçentler vb.) hukuk konularındaki görüş ve düşünceleridir.

Hukukun Dalları

Hukuk, konularına göre temel olarak iki ana dala ayrılır: Kamu Hukuku ve Özel Hukuk.

1. Kamu Hukuku: Devlet ile bireyler arasındaki veya devletin kendi organları arasındaki ilişkileri düzenler. Devletin üstün ve egemen gücü söz konusudur.

• Anayasa Hukuku: Devletin temel yapısını, organlarını ve temel hak ve özgürlükleri düzenler.
• İdare Hukuku: Devlet idaresinin kuruluş ve işleyişini, idarenin faaliyetlerini ve idari yargıyı düzenler.
• Ceza Hukuku: Suç sayılan eylemleri ve bu eylemlere uygulanacak cezaları belirler.
• Vergi Hukuku: Devletin vergi alma yetkisini, vergi türlerini ve vergi ilişkilerini düzenler.
• İcra ve İflas Hukuku: Borçların devlet zoruyla nasıl tahsil edileceğini düzenler.
• Yargılama Hukuku (Usul Hukuku): Mahkemelerin işleyişini, davaların açılması, yürütülmesi ve sonuçlandırılmasına ilişkin kuralları belirler (Medeni Usul, Ceza Usul, İdari Yargılama Usulü).
• Uluslararası Kamu Hukuku: Devletler ve uluslararası örgütler arasındaki ilişkileri düzenler.

2. Özel Hukuk: Eşit konumdaki bireyler arasındaki ilişkileri düzenler.

• Medeni Hukuk: Kişiler arasındaki en geniş kapsamlı özel hukuk dalıdır. Kişiler Hukuku, Aile Hukuku, Miras Hukuku ve Eşya Hukuku olmak üzere dört ana bölümden oluşur.
• Borçlar Hukuku: Kişiler arasındaki borç ilişkilerini, sözleşmelerden, haksız fiillerden veya sebepsiz zenginleşmeden doğan alacak-borç ilişkilerini düzenler.
• Ticaret Hukuku: Ticari işletmeleri, tacirleri, şirketleri, kıymetli evrakı (çek, senet vb.) ve deniz ticaretini düzenler.
• Uluslararası Özel Hukuk: Farklı devlet vatandaşları arasındaki özel hukuk ilişkilerinde hangi devletin hukukunun uygulanacağını (kanunlar ihtilafı) ve yabancı mahkeme kararlarının tanınmasını düzenler.

3. Karma Hukuk Dalları: Hem kamu hukuku hem de özel hukuk unsurları içeren dallardır.

• İş Hukuku: İşçi ve işveren ilişkilerini düzenler.
• Sosyal Güvenlik Hukuku: Bireylerin sosyal risklere karşı korunmasını düzenler.
• Çevre Hukuku: Çevrenin korunmasına yönelik düzenlemeleri içerir.
• Fikri Mülkiyet Hukuku: Eserler, buluşlar, markalar gibi fikri ve sınai hakları korur.

Hukuki Yaptırım (Müeyyide) Türleri

Hukuk kurallarına aykırı davranışlar karşısında devletin uyguladığı tepkilerdir.

• Ceza: Suç işleyenlere uygulanan yaptırımdır (hapis, adli para cezası vb.).
• Cebri İcra: Borcunu kendi isteğiyle ödemeyen kişilerin borcunun devlet zoruyla tahsil edilmesidir.
• Tazminat: Hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişinin, bu zararı gidermesi yükümlülüğüdür (maddi veya manevi).
• Geçersizlik: Hukuki işlemin geçerlilik koşullarını taşımaması durumunda ortaya çıkan sonuçlardır.
  • Yokluk: Hukuki işlemin kurucu unsurlarından birinin eksik olması durumunda işlemin hiç doğmamış sayılmasıdır (örneğin, evlenmenin farklı cinsiyetler arasında yapılmaması).
  • Mutlak Butlan: Hukuki işlemin kurucu unsurları mevcut olsa da emredici hukuk kurallarına, kamu düzenine, ahlaka veya kişilik haklarına aykırı olması nedeniyle baştan itibaren geçersiz sayılmasıdır (örneğin, ayırt etme gücü olmayan birinin yaptığı sözleşme).
  • Nisbi Butlan (İptal Edilebilirlik): Hukuki işlemin irade sakatlığı (hata, hile, korkutma) nedeniyle sakat olması durumunda, zarar gören tarafın belirli süre içinde iptal hakkını kullanmasıyla işlemin geçersiz hale gelmesidir.
  • Tek Taraflı Bağlamazlık: Hukuki işlemin bir taraf için geçerli, diğer taraf için geçersiz olması durumudur (örneğin, sınırlı ehliyetsiz kişinin yasal temsilcisinin izni olmadan yaptığı sözleşme).
• İptal: İdari işlemlerin hukuka aykırı olması halinde idari yargı organları tarafından ortadan kaldırılmasıdır.

Hak Kavramı ve Türleri

Hak: Hukuk düzeninin kişilere tanıdığı yetkilerdir.

Hakkın Kazanılması:

• Aslen Kazanma: Hakkın ilk defa elde edilmesi (örneğin, sahipsiz bir mala el koyma).
• Devren Kazanma: Hakkın bir başkasından devralınması (örneğin, bir malı satın alma).

Hakkın Kaybedilmesi:

• Mutlak Kayıp: Hakkın tamamen ortadan kalkması (örneğin, malın yok olması).
• Nisbi Kayıp: Hakkın sahibinden başkasına geçmesi (örneğin, malın satılması).

Hak Türleri:

• Konularına Göre:
  • Malvarlığı Hakları: Kişinin parayla ölçülebilen menfaatleri üzerindeki haklarıdır (mülkiyet hakkı, alacak hakkı).
  • Kişilik Hakları: Kişinin maddi ve manevi varlığı üzerindeki haklarıdır (yaşama hakkı, şeref ve haysiyet hakkı).
• Hukuki Etkilerine Göre:
  • Mutlak Haklar: Herkese karşı ileri sürülebilen haklardır (mülkiyet hakkı, kişilik hakları).
  • Nisbi Haklar: Sadece belirli kişilere karşı ileri sürülebilen haklardır (alacak hakkı).
• Devredilip Devredilememesine Göre:
  • Devredilebilen Haklar: Başkasına devredilebilen haklardır (mülkiyet hakkı).
  • Devredilemeyen Haklar: Şahsa sıkı sıkıya bağlı olup başkasına devredilemeyen haklardır (velayet hakkı, nişanlanma hakkı).

Önemli Not: Hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesinde dürüstlük kuralı (MK m. 2) ve iyi niyet kuralı (MK m. 3) esastır. Hukuk, hakkın kötüye kullanılmasını korumaz.

Kişi Kavramı ve Ehliyetler

Kişi: Hukuk düzeninin haklara ve borçlara sahip olmasını kabul ettiği varlıklardır.

1. Gerçek Kişiler: İnsanlardır. Kişilik, sağ ve tam doğumla başlar, ölümle sona erer.

Ehliyet Türü	Tanım	Koşulları
Hak Ehliyeti	Haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneği.	Sağ ve tam doğmak koşuluyla ana rahmine düşmekle başlar. Herkes hak ehliyetine sahiptir.
Fiil Ehliyeti	Kendi fiilleriyle hak kazanabilme ve borç altına girebilme yeteneği.	Ayırt Etme Gücüne Sahip Olmak Ergin Olmak (18 yaşını doldurmak, evlenme veya mahkeme kararıyla ergin kılınma) Kısıtlı Olmamak

Fiil Ehliyeti Türleri:

• Tam Ehliyetliler: Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan kişilerdir. Her türlü hukuki işlemi yapabilirler.
• Sınırlı Ehliyetliler: Ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlı olmayan ancak kendilerine yasal danışman atanmış kişilerdir. Belirli işlemlerde yasal danışmanın onayı gerekir.
• Sınırlı Ehliyetsizler: Ayırt etme gücüne sahip, ergin olmayan veya kısıtlı olan kişilerdir. Önemli hukuki işlemleri yasal temsilcilerinin (veli/vasi) izniyle yapabilirler.
• Tam Ehliyetsizler: Ayırt etme gücüne sahip olmayan kişilerdir (küçük çocuklar, akıl hastaları). Hiçbir hukuki işlemi yapamazlar, yaptıkları işlemler yok hükmündedir.

2. Tüzel Kişiler: Belli bir amacı gerçekleştirmek üzere örgütlenmiş kişi veya mal topluluklarıdır. Hukuk düzeni tarafından kendilerine kişilik tanınmıştır (dernekler, vakıflar, şirketler, devlet).

• Tüzel kişiler de gerçek kişiler gibi hak ehliyetine sahiptir ancak fiil ehliyetleri organları aracılığıyla kullanılır.
• Kuruluşları ve sona ermeleri kanunda belirtilen usullere tabidir.

Hukuki Olay, Fiil ve İşlem

• Hukuki Olay: Hukukun sonuç bağladığı insan iradesi dışındaki olaylardır (doğum, ölüm, sel felaketi, zamanın geçmesi).
• Hukuki Fiil: Hukukun sonuç bağladığı insan iradesine dayalı davranışlardır (bir malı teslim etme, haksız fiil işleme).
• Hukuki İşlem: Hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklaması veya açıklamalarıdır (sözleşme yapma, vasiyetname düzenleme). Tek taraflı (vasiyet) veya iki taraflı (satım sözleşmesi) olabilir.