Çağdaş türk ve dünya tarihi Konu Özeti

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi, KPSS Tarih testinde ortalama 3 ilâ 4 soru ile temsil edilen, 20. yüzyılın başından günümüze kadar uzanan küresel siyasi, askeri, ekonomik ve kültürel gelişmeleri kapsayan kritik bir alandır.

🌍 1. 20. Yüzyıl Başlarında Dünya ve Siyasi Gelişmeler

SSCB'nin Kurulması ve Basmacı Hareketi

1917 Bolşevik İhtilali ile Çarlık Rusyası yıkılmış ve Vladimir Lenin önderliğinde SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) kurulmuştur. Çarlık yönetiminin çöküşüyle birlikte Orta Asya Türk halkları bağımsızlık mücadelesi başlatmıştır.

• Basmacı Hareketi: Türkistan'ı Rus işgalinden kurtarmak amacıyla başlatılan halk hareketidir. "Korbaşı" adı verilen yerel liderler önderliğinde yürütülmüştür.
• Önemli İsimler: Zeki Velidi Togan (siyasi liderlik), Enver Paşa (askeri liderlik üstlenmiş ve 1922'de şehit olmuştur) ve Korbaşı Ergaş'tır.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı (Kara Perşembe)

ABD borsasının (Wall Street) çömesiyle başlayan küresel krizdir. ABD Başkanı Roosevelt, krizi aşmak için "New Deal" (Yeni Düzen) politikasını uygulamıştır.

📌 KPSS Notu: 1929 Krizine karşı Türkiye; Devletçilik ilkesini benimsemiş, 1. Beş Yıllık Sanayi Planı'nı uygulamış, "Kliring" (takas) sistemine geçmiş ve "Yerli Malı Haftası" uygulamasını başlatmıştır.

Totaliter Rejimlerin Doğuşu

• İtalya (Faşizm): Benito Mussolini ("Kara Gömlekliler", "Skala Nutku", "Bizim Deniz / Mare Nostrum").
• Almanya (Nazizm): Adolf Hitler ("Kahverengi Gömlekliler", "Hayat Sahası / Lebensraum", "Gestapo").
• Japonya: İmparator Hirohito ve General Tojo ("Asya Asyalılarındır", "Ortak Refah Alanı").

⚔️ 2. İkinci Dünya Savaşı (1939-1945)

Savaş, Almanya'nın 1 Eylül 1939'da Polonya'yı işgal etmesiyle başlamıştır.

Savaşın Tarafları

Mihver Devletler	Müttefik Devletler
Almanya, İtalya, Japonya	İngiltere, Fransa, SSCB, ABD

Savaşın Dönüm Noktaları ve Konferanslar

• Barbarossa Harekâtı: Almanya'nın SSCB'ye karşı başlattığı başarısız işgal harekâtı.
• Stalingrad Kuşatması: Almanya'nın Doğu Cephesi'ndeki ilk büyük yenilgisi ve savaşın kırılma noktası.
• Normandiya Çıkarması: Müttefiklerin Fransa'yı Alman işgalinden kurtarmak için başlattığı büyük kara harekâtı (General Eisenhower).
• Yalta Konferansı: Savaş sonrası dünya düzeninin ve nüfuz alanlarının belirlendiği konferans.
• San Francisco Konferansı: Birleşmiş Milletler (BM) resmen kurulmuştur.

İkinci Dünya Savaşı Yıllarında Türkiye

Türkiye, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü döneminde "Faal Tarafsızlık" politikası izlemiştir. Savaşın sonlarına doğru, Yalta Konferansı kararları gereğince BM'ye kurucu üye olabilmek için Almanya ve Japonya'ya kâğıt üzerinde savaş ilan etmiştir.

• Ekonomik/Sosyal Tedbirler: Milli Korunma Kanunu çıkarıldı, Varlık Vergisi ve Toprak Mahsulleri Vergisi uygulandı, Ekmek Karnesi sistemine geçildi, Köy Enstitüleri (1940) açıldı ve Çakmak Hattı kuruldu.

🧊 3. Soğuk Savaş Dönemi (1945-1961)

ABD önderliğindeki Batı Bloku ile SSCB önderliğindeki Doğu Bloku arasındaki doğrudan sıcak çatışmaya dönüşmeyen küresel rekabet dönemidir.

Blokların Yapılanması

Batı Bloku (ABD)	Doğu Bloku (SSCB)
Truman Doktrini (Askeri Yardım)	Kominform (Siyasi Örgüt)
Marshall Planı (Ekonomik Yardım)	Comecon (Ekonomik İşbirliği)
NATO (Askeri İttifak)	Varşova Paktı (Askeri İttifak)

Kore Savaşı ve Türkiye'nin NATO'ya Üyeliği

1950'de Kuzey Kore'nin Güney Kore'ye saldırmasıyla başladı. Türkiye, Tahsin Yazıcı komutasındaki bir tugayı (Şark Yıldızı) Kore'ye gönderdi. Bu başarı sonucunda Türkiye, 1952 yılında NATO'ya resmen üye olmuştur.

🕊️ 4. Yumuşama (Detant) Dönemi ve Bölgesel Çatışmalar

Doğu ve Batı blokları arasındaki gerginliğin azaldığı ve diyalog sürecinin başladığı dönemdir. Süreç, N. Kruşçev ve J. F. Kennedy görüşmeleriyle ivme kazanmıştır.

Yumuşama Belgeleri ve Silahsızlanma

• SALT-1 ve SALT-2: Nükleer silahların sınırlandırılması antlaşmalarıdır. (SALT-2, SSCB'nin Afganistan'ı işgali üzerine ABD Senatosu tarafından onaylanmamıştır).
• Helsinki Nihai Senadı (1975): Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) sonucu imzalanmış, insan hakları ve devletlerin egemenliği vurgulanmıştır.

Önemli Bunalımlar

• Küba Füze Krizi (1962): SSCB'nin Küba'ya, ABD'nin Türkiye'ye (Jüpiter füzeleri) nükleer füze yerleştirmesiyle çıkan, dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren krizdir.
• Vietnam Savaşı: ABD'nin başarısızlıkla sonuçlanan askeri müdahalesidir. Muhammed Ali'nin savaşa gitmeyi reddetmesi bu dönemin simge olaylarındandır.

Kıbrıs Meselesi ve Türk Dış Politikası

Yunanistan'ın adayı ilhak etme (Enosis) ve Türkleri yok etme (Akritas Planı) girişimlerine karşı Türk toplumu örgütlenmiştir.

• Örgütler ve Liderler: EOKA'ya karşı TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı) kurulmuştur. Dr. Fazıl Küçük ve Rauf Denktaş mücadeleye liderlik etmiştir.
• Johnson Mektubu (1964): ABD Başkanı Johnson'ın Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahalesini engellemek amacıyla yazdığı tehdit içerikli mektuptur.
• 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı: Başbakan Bülent Ecevit ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan döneminde, "Ayşe Tatile Çıksın" parolasıyla gerçekleştirilmiştir. 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) kurulmuş, ilk cumhurbaşkanı Rauf Denktaş olmuştur.

🌐 5. Küreselleşen Dünya ve Türk Dünyası

SSCB'nin Dağılması ve Bağımsız Türk Cumhuriyetleri

Mihail Gorbaçov'un uyguladığı Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Yapılanma) politikaları sonucu 1991'de SSCB resmen dağılmıştır.

Ülke	Kurucu / Önemli Lider
Azerbaycan	Ebulfez Elçibey / Haydar Aliyev
Kazakistan	Nursultan Nazarbayev
Özbekistan	İslam Kerimov
Türkmenistan	Saparmurat Niyazov (Türkmenbaşı)
Kırgızistan	Askar Akayev

Balkanlar'daki Gelişmeler ve Bosna Savaşı

Yugoslavya'nın dağılma sürecinde Sırplar, Bosnalı Müslümanlara karşı soykırım uygulamıştır. "Bilge Kral" lakaplı Aliya İzzetbegoviç liderliğinde verilen bağımsızlık mücadelesi, 1995 yılında imzalanan Dayton Antlaşması ile son bulmuş ve Bosna-Hersek bağımsızlığına kavuşmuştur.

Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA)

1992 yılında kurulan TİKA, başta Türk Cumhuriyetleri olmak üzere gelişmekte olan ülkelere kalkınma, kültürel ve teknik yardımlar sağlamak amacıyla faaliyet göstermektedir.