Fiiller Konu Özeti

Varlıkları, durumları, hareketleri ve oluşları zamana ve şahsa bağlı olarak bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için mastar eki olan -mak / -mek eki kullanılır. Cümle içinde yargı bildiren ana unsurların başında gelir.

📌 1. Anlamlarına Göre Fiiller

Fiiller, karşıladıkları hareketin niteliğine ve nesne alıp alamamalarına göre üçe ayrılır:

A. İş (Kılış) Fiilleri

Öznenin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği ve bir nesneyi etkilediği fiillerdir. Bu fiiller nesne alabildikleri için "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap verir. Fiilin başına "onu" sözcüğü getirildiğinde anlamlı bir ifade oluşur.

• Örnekler: okumak, yazmak, kırmak, temizlemek, anlatmak
• "Kitabı bir gecede okudu." (Onu okudu / Neyi okudu? → Kitabı)

B. Durum Fiilleri

Öznenin iradesiyle gerçekleşen ancak bir nesneyi etkilemeyen, öznenin içinde bulunduğu durumu aktaran fiillerdir. Nesne almazlar; başına "onu" getirilemez.

• Örnekler: uyumak, gülmek, oturmak, susmak, yürümek
• "Bebek beşikte mışıl mışıl uyuyor." (Onu uyuyor → Anlamsız)

C. Oluş Fiilleri

Öznenin kendi iradesi dışında, zaman içinde kendiliğinden meydana gelen değişimi bildiren fiillerdir. Genellikle doğa olayları veya fiziksel/biyolojik değişimleri anlatır.

• Örnekler: sararmak, paslanmak, büyümek, bayatlamak, küflenmek
• "Sonbaharda yapraklar yavaşça sarardı."

⏳ 2. Fiillerde Kip ve Zaman

Fiilin bildirdiği iş, oluş veya durumun zamana ya da bir tasarıya bağlanarak ifade edilmesine kip denir. Kipler iki ana gruba ayrılır:

Haber (Bildirme) Kipleri	Dilek (Tasarlama) Kipleri
Görülen Geçmiş Zaman (-dı, -di)	Gereklilik Kipi (-malı, -meli)
Duyulan Geçmiş Zaman (-mış, -miş)	Şart Kipi (-sa, -se)
Şimdiki Zaman (-yor, -makta)	İstek Kipi (-a, -e)
Gelecek Zaman (-acak, -ecek)	Emir Kipi (Eki yoktur)
Geniş Zaman (-r, -ar, -er)	-

Önemli Not: Haber kipleri mutlaka belirgin bir zaman anlamı taşırken, dilek kiplerinde doğrudan zaman kavramı bulunmaz; bir istek, niyet ya da zorunluluk bildirilir.

🔄 3. Fiillerde Anlam (Zaman) Kayması

Bir kip ekinin, kendi temel anlamı ve zamanı dışında başka bir kipin yerine kullanılmasına anlam (zaman) kayması denir. Bu durum bir anlatım bozukluğu değildir, Türkçenin anlatım zenginliğidir.

• "Yarın sabah erkenden yola çıkıyoruz." (Şimdiki zaman eki, gelecek zaman yerine kullanılmıştır → çıkacağız)
• "Nasreddin Hoca bir gün göle maya çalar." (Geniş zaman eki, geçmiş zaman yerine kullanılmıştır → çalmış)

🧩 4. Ek Fiil (Ek Eylem)

İsim soylu sözcüklerin sonuna gelerek onları yüklem yapan ya da basit zamanlı fiillere gelerek onları birleşik zamanlı fiil yapan "i-" fiilidir. Dört biçimi vardır: -idi, -imiş, -ise, -dir.

A. İsimleri Yüklem Yapma Görevi

• "Dün hava çok güzeldi." (güzel-idi → Ek fiilin görülen geçmiş zamanı)
• "Sınıfın en başarılı öğrencisi sensin." (Ek fiilin geniş zamanı şahıs ekiyle kurulmuştur)

B. Basit Zamanlı Fiilleri Birleşik Zamanlı Yapma Görevi

Tek kip eki almış (basit zamanlı) bir fiile ek fiil getirilerek birleşik zamanlı fiil oluşturulur:

• Hikâye Birleşik Zamanı (-idi): gel-i-yor-du (Şimdiki zamanın hikâyesi)
• Rivayet Birleşik Zamanı (-imiş): oku-y-acak-mış (Gelecek zamanın rivayeti)
• Şart Birleşik Zamanı (-ise): bil-ir-se (Geniş zamanın şartı)

🏗️ 5. Fiillerde Yapı

Fiiller yapı bakımından üç grupta incelenir:

A. Basit Fiiller

Yapım eki almamış, kök durumundaki fiillerdir. Çekim eki (kip ve şahıs eki) alabilirler.

• yaz-dı-m, koş-u-yor-lar, gör-müş

B. Türemiş Fiiller

İsim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulmuş fiillerdir.

• İsimden türeyenler: göz-le-mek, su-sa-mak, yaş-a-mak
• Fiilden türeyenler: sev-in-mek, yaz-dır-mak, kov-ala-mak

C. Birleşik Fiiller

En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Üç grupta ele alınır:

1. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller

İsim soylu bir sözcüğün yanına etmek, olmak, eylemek, kılmak gibi yardımcı eylemler getirilerek yapılır. Ses düşmesi veya türemesi varsa bitişik, yoksa ayrı yazılır.

• yardım etmek, fark etmek, hissetmek (türeme), kaybolmak (düşme)

2. Kurallı Birleşik Fiiller

İki fiilin belirli kurallara göre birleşmesiyle oluşur ve her zaman bitişik yazılır:

• Yeterlilik Fiili (fiil + -ebilmek): çöz-ebilmek (Olumsuzu: çöz-e-memek)
• Tezlik Fiili (fiil + -ivermek): gel-ivermek, yaz-ıvermek
• Sürerlik Fiili (fiil + -edurmak, -ekalmak, -egelmek): bak-akalmak, sür-egelmek
• Yaklaşma Fiili (fiil + -eyazmak): düş-eyazmak, öl-eyazmak

3. Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller

Sözcüklerden en az birinin veya tamamının gerçek anlamından uzaklaşarak kalıplaşmasıyla oluşan fiillerdir. Deyimlerin tamamı bu gruba girer.

• göz gezdirmek, kulak kabartmak, göze girmek, vazgeçmek, başvurmak