Yazım kuralları Konu Özeti

Türk dilinin doğru, etkili ve anlaşılır kullanımı için Türk Dil Kurumu (TDK) tarafından belirlenen yazım kurallarına uymak büyük önem taşır. 10. sınıf Türk dili ve edebiyatı müfredatında yer alan yazım kuralları; büyük harflerin kullanımı, bitişik ve ayrı yazılan kelimeler, eklerin ve bağlaçların yazılışı ile kısaltmaların kurallarını kapsar.

📌 Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler

Büyük harfler, cümlede anlam karışıklığını önlemek ve özel adları belirtmek amacıyla belirli kurallara göre kullanılır:

• Özel Adlar ve Unvanlar: Kişi adlarıyla soyadları, unvanlar, saygı sözleri ve meslek adları büyük harfle başlar.
  Örnek: Mustafa Kemal Atatürk, Avukat Mehmet Bey, Mimar Sinan.
• Arabalık Bildiren Sözcükler: Akrabalık adı olup unvan veya lakap olarak kullanılan kelimeler büyük harfle başlar; öz akrabalık bildirenler küçük harfle yazılır.
  Örnek: Baba Gündüz, Dayı Kemal; fakat "Ayşe teyzeme gittim."
• Yer Adları ve Doğal Unsurlar: Kıta, ülke, bölge, il, ilçe, köy, cadde, sokak adları büyük harfle başlar. Yer adlarında ilk isimden sonra gelen deniz, nehir, göl, dağ, boğaz vb. tür bildiren ikinci isimler de büyük harfle başlar.
  Örnek: Ağrı Dağı, Van Gölü, Çanakkale Boğazı, İç Anadolu Bölgesi.
• Yön İsimleri: Düşünce, hayat tarzı veya yön bildirdiğinde özel isimden önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük harfle yazılır.
  Örnek: Batı medeniyeti, Doğu Anadolu; ancak "Anadolu'nun doğusu".
• Kurum, Kuruluş ve Kurul Adları: Her kelimesi büyük harfle başlar ve bu adlara gelen ekler kesme işaretiyle ( ' ) ayrılmaz.
  Örnek: Türk Dil Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığına, Ankara Üniversitesinde.
• Kitap, Dergi, Gazete Adları: Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi vb. sözcükler büyük harfle başlamaz.
  Örnek: Çalıkuşu romanı, Hürriyet gazetesi, Varlık dergisi.

📌 Bitişik ve Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

1. Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

• Ses Düşmesi veya Türemesine Uğrayanlar: Etmek, eylemek, olmak yardımcı fiilleriyle kurulurken ses olayına uğrayan kelimeler bitişik yazılır.
  Örnek: kaybolmak (kayıp ol-), hissetmek (his et-), emretmek (emir et-).
• Kurallı Birleşik Fiiller: Tezlik, sürerlik, yaklaşma ve yeterlik fiilleri her zaman bitişik yazılır.
  Örnek: yapabildi, geliverdi, düşeyazdı, bakakalmak.
• Anlam Kaymasına Uğrayanlar: Kelimelerden her ikisi veya ikincisi birleşme sırasında anlam değişmesine uğramışsa bitişik yazılır.
  Örnek: hanımeli (çiçek), kuşpalazı (hastalık), aslanağzı (bitki).
• Pekiştirmeli Sözcükler: Bitişik yazılır.
  Örnek: sapsarı, masmavi, yapayalnız, darmadağın.

2. Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

• Ses Olayına Uğramayan Yardımcı Fiiller: Etmek, eylemek, olmak birleşirken herhangi bir ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır.
  Örnek: yardım etmek, terk etmek, kabul etmek, var olmak.
• İkilemeler: İkilemeler her zaman ayrı yazılır ve aralarına hiçbir noktalama işareti konulmaz.
  Örnek: baş başa, el ele, ağır ağır, mırıl mırıl.
• Dış, İç, Sıra Sözleriyle Kurulanlar: Ayrı yazılır.
  Örnek: çağ dışı, hafta içi, yanı sıra, ahlak dışı.

📌 Ek ve Bağlaç Olan "de" ile "ki"nin Yazımı

Tür	Yazım Kuralı	Örnek
Bulunma Durum Eki (-de / -da)	Sözcüğe bitişik yazılır. Çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur. Sertleşmeye uğrar (-te / -ta olur).	Kitabım evde kaldı. Sokakta kimse yoktu.
Bağlaç Olan "de / da"	Her zaman ayrı yazılır. Çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz. Asla "te / ta" şekli yoktur.	Sen de bizimle gel. Konuşsa da dinlemem.
Sıfat / İlgi Eki (-ki)	Sözcüğe bitişik yazılır. Çoğul eki (-ler) alabilir.	Evdeki hesap (Sıfat) Seninki daha güzel (İlgi).
Bağlaç Olan "ki"	Ayrı yazılır. Cümleleri birbirine bağlar. (Kalıplaşmış olanlar hariç: SOMBAHÇEMİ).	Duydum ki unutmuşsun. Anladım ki haklıymış.

⚠️ Kalıplaşmış Bağlaç "ki" İstisnası (SOMBAHÇEMİ):
Sanki, Oysaki, Mademki, Belki, Halbuki, Çünkü, Meğerki, İllaki sözcüklerindeki "ki" bağlaç olmasına rağmen bitişik yazılır.

📌 Sayıların ve Kısaltmaların Yazımı

• Sayıların Yazılışı: Metin içindeki sayılar genellikle harfle yazılır (Örnek: on beş gün sonra). Ticari belgelerde (çek, senet vb.) bitişik yazılır (Örnek: %100, binbeşyüzTL). Sayılara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır ve ünsüz uyumuna uyar (Örnek: 1923'te, 2'nci).
• Büyük Harfle Yapılan Kısaltmalar: Kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre ek getirilir. Araya nokta konmaz (T.C. ve T. haricinde).
  Örnek: TDK'den (TDK'dan değil), THY'de, TRT'den.
• Küçük Harfle Yapılan Kısaltmalar: Kısaltmanın açılımına (okunuşuna) göre ek getirilir.
  Örnek: kg'dan (kilogramdan), cm'yi (santimetreyi), m'den (metreden).