Fiiller (Eylemler) Konu Özeti

Fiil (Eylem) Nedir?

Varlıkların yaptığı işleri, hareketleri, durumları veya oluşları zaman ve kişiye bağlı olarak bildiren sözcüklere fiil (eylem) denir.

• Fiillerin mastar hali "-mek, -mak" ekleriyle ifade edilir. Örneğin: gitmek, gelmek, okumak, yazmak.
• Bir sözcüğün fiil olup olmadığını anlamak için sonuna "-mek, -mak" eklerini getirebiliriz. Anlamlı oluyorsa fiildir.

Örnek:

• "Otur" \(\rightarrow\) Oturmak (Fiil)
• "Masa" \(\rightarrow\) Masamak (İsim, fiil değil)

Fiillerin Anlam Özelliklerine Göre Çeşitleri

Fiiller, anlamlarına göre üçe ayrılır:

1. İş (Kılış) Fiilleri

Özne tarafından bilerek ve isteyerek yapılan, bir nesneyi etkileyen fiillerdir. Bu fiillere "neyi?", "kimi?" soruları sorulabilir ve cevap alınabilir.

• Örnekler:
  • Kitabı okudu. (Neyi okudu? kitabı)
  • Soruları çözdü. (Neyi çözdü? soruları)
  • Evi temizledi. (Neyi temizledi? evi)

2. Oluş Fiilleri

Öznenin iradesi dışında kendiliğinden gerçekleşen, zamanla bir durumdan başka bir duruma geçişi bildiren fiillerdir. Genellikle doğadaki değişimleri ve canlılardaki büyümeyi ifade eder.

• Örnekler:
  • Çiçekler soldu. (Kendiliğinden)
  • Çocuklar çok büyümüş. (Kendiliğinden)
  • Saçlarım beyazladı. (Kendiliğinden)

3. Durum Fiilleri

Öznenin içinde bulunduğu durumu anlatan, bir nesneyi etkilemeyen fiillerdir. "Neyi?", "Kimi?" sorularına cevap vermezler.

• Örnekler:
  • Çocuk uyudu. (Neyi uyudu? \(\rightarrow\) Cevap yok)
  • Sabahları erken kalkarım. (Neyi kalkarım? \(\rightarrow\) Cevap yok)
  • Uzun süre oturdu. (Neyi oturdu? \(\rightarrow\) Cevap yok)

Fiillerde Kip ve Kişi

Fiillerin bildirdiği iş, oluş veya durumun yapılış zamanını ve yapılış şeklini belirten eklere kip eki denir. Fiili yapan varlığı (özneyi) belirten eklere ise kişi eki denir.

Türkçede fiil kipleri iki ana başlık altında incelenir:

A. Haber (Bildirme) Kipleri

Fiilin hangi zamanda gerçekleştiğini bildiren kiplerdir. Beşe ayrılır:

1. Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: İşin yapıldığını gören veya bilen kişi tarafından anlatılır. Ekleri: -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü.
   • Ben okudum
   • Sen okudun
   • O okudu
   • Biz okuduk
   • Siz okudunuz
   • Onlar okudular
2. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman: İşin yapıldığını başkasından duyma veya sonradan fark etme anlamı taşır. Ekleri: -mış, -miş, -muş, -müş.
   • Ben gelmişim
   • Sen gelmişsin
   • O gelmiş
   • Biz gelmişiz
   • Siz gelmişsiniz
   • Onlar gelmişler
3. Şimdiki Zaman: İşin konuşma anında yapıldığını bildirir. Ekleri: -yor, -mekte, -makta.
   • Ben yazıyorum
   • Sen yazıyorsun
   • O yazıyor
   • Biz yazıyoruz
   • Siz yazıyorsunuz
   • Onlar yazıyorlar
4. Gelecek Zaman: İşin konuşma anından sonra yapılacağını bildirir. Ekleri: -ecek, -acak.
   • Ben gideceğim
   • Sen gideceksin
   • O gidecek
   • Biz gideceğiz
   • Siz gideceksiniz
   • Onlar gidecekler
5. Geniş Zaman: İşin her zaman yapıldığını, alışkanlıkları veya genel geçer durumları bildirir. Ekleri: -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür. Olumsuzu -mez, -maz.
   • Ben gelirim
   • Sen gelirsin
   • O gelir
   • Biz geliriz
   • Siz gelirsiniz
   • Onlar gelirler

B. Dilek (Tasarlama) Kipleri

Fiile dilek, şart, gereklilik veya emir anlamı katan kiplerdir. Zaman anlamı taşımazlar.

1. Gereklilik Kipi: İşin yapılması gerektiğini bildirir. Ekleri: -meli, -malı.
   • Ben çalışmalıyım
   • Sen çalışmalısın
   • O çalışmalı
   • Biz çalışmalıyız
   • Siz çalışmalısınız
   • Onlar çalışmalılar
2. Şart Kipi: İşin yapılması bir şarta bağlıdır veya dilek anlamı taşır. Ekleri: -se, -sa.
   • Ben gelsem
   • Sen gelsen
   • O gelse
   • Biz gelsek
   • Siz gelseniz
   • Onlar gelseler
3. İstek Kipi: İşin yapılmasına duyulan isteği bildirir. Ekleri: -e, -a.
   • Ben gideyim
   • Sen gidesin
   • O gide
   • Biz gidelim
   • Siz gidesiniz
   • Onlar gideler
4. Emir Kipi: İşin yapılması için emir verir veya rica eder. Özel bir eki yoktur, kişi ekleriyle çekimlenir.
   • Ben \(\rightarrow\) Yok
   • Sen oku
   • O okusun
   • Biz \(\rightarrow\) Yok
   • Siz okuyun
   • Onlar okusunlar

Fiillerde Anlam Kayması (Zaman Kayması)

Bir kip ekinin kendi anlamı dışında başka bir kipin anlamını karşılayacak şekilde kullanılmasına anlam kayması (zaman kayması) denir.

Örnekler:

• "Nasrettin Hoca bir gün pazara gider." (Buradaki geniş zaman "-er" eki, geçmiş zaman anlamında kullanılmıştır. Aslında "gitmiş" veya "gitti" olması gerekir.)
• "Yarın pikniğe gidiyoruz." (Buradaki şimdiki zaman "-yor" eki, gelecek zaman anlamında kullanılmıştır. Aslında "gideceğiz" olması gerekir.)
• "Her sabah bir saat kitap okudum." (Buradaki görülen geçmiş zaman "-dum" eki, geniş zaman anlamında kullanılmıştır. Aslında "okurum" olması gerekir.)