Söz Sanatları ve Metin Türleri Konu Özeti

Söz Sanatları (Edebi Sanatlar)

Düşünceleri daha etkili ve çekici hale getirmek için kullanılan anlatım biçimlerine söz sanatları denir. İşte 7. sınıf düzeyinde bilmeniz gereken temel söz sanatları:

1. Benzetme (Teşbih)

• Bir kavramın ya da varlığın özelliklerini daha iyi anlatmak için, başka bir varlığın ya da kavramın özelliklerinden yararlanma sanatıdır.
• Genellikle "gibi", "sanki", "adeta", "tıpkı" gibi edatlar kullanılır.

Örnek: "Aslan gibi güçlü adam" cümlesinde adamın gücü aslana benzetilmiştir.

2. Kişileştirme (Teşhis)

• İnsan dışındaki canlı veya cansız varlıklara insana özgü özellikler verme sanatıdır.
• Konuşturma sanatının temelini oluşturur.

Örnek: "Deniz, martıların şarkısına eşlik ediyordu." cümlesinde denize eşlik etme özelliği verilmiştir.

3. Konuşturma (İntak)

• İnsan dışındaki varlıkları konuşturma sanatıdır.
• Kişileştirme sanatı olmadan konuşturma sanatı yapılamaz.

Örnek: "Karga, tilkiye 'Benim sesim ne güzeldir!' dedi." cümlesinde karga konuşturulmuştur.

4. Abartma (Mübalağa)

• Bir durumun, olayın veya özelliğin olduğundan çok fazla veya çok az gösterilmesidir.
• Anlatıma güç ve dikkat çekicilik katar.

Örnek: "Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır." cümlesinde dertlerin büyüklüğü abartılmıştır.

5. Karşıtlık (Tezat)

• Birbirine zıt kavram veya durumların aynı cümle ya da dize içinde kullanılması sanatıdır.
• Anlamı güçlendirir ve vurguyu artırır.

Örnek: "Gülmek ve ağlamak, hayatın iki yüzüdür." cümlesinde "gülmek" ve "ağlamak" zıt kavramlardır.

Metin Türleri

Yazılı anlatımın farklı amaçlarla ve farklı biçimlerde oluşturulmuş şekillerine metin türleri denir. Metinler genellikle olay çevresinde gelişen ve bilgi verici (öğretici) metinler olarak iki ana gruba ayrılır.

A. Olay Çevresinde Gelişen Edebi Metinler

Bir olayı, durumu veya kişiyi belirli bir kurgu içinde anlatan metinlerdir.

• 1. Masal

  • Genellikle olağanüstü olaylar ve kişiler içerir.
  • Yer ve zaman belirsizdir ("Evvel zaman içinde...", "Bir varmış bir yokmuş...").
  • İyilik-kötülük çatışması işlenir, sonunda iyiler kazanır.
  • Eğitici ve öğretici yönü vardır.

• 2. Fabl

  • Kahramanları genellikle hayvanlar olan, sonunda ders (kıssa) verme amacı güden kısa öykülerdir.
  • Hayvanlar tıpkı insanlar gibi konuşur ve davranır (kişileştirme ve konuşturma sanatı yoğundur).

• 3. Hikaye (Öykü)

  • Yaşanmış veya yaşanabilecek olayları kişi, yer, zaman ve olay örgüsüyle anlatan kısa yazılardır.
  • Genellikle tek bir olaya odaklanır ve karakter sayısı azdır.

• 4. Roman

  • Hikayeye göre daha uzun, daha karmaşık olay örgüsüne sahip ve daha fazla karakter barındıran edebi türdür.
  • Kişilerin ruhsal ve fiziksel özellikleri daha ayrıntılı ele alınır.

B. Bilgi Verici (Öğretici) Metinler

Okuyucuya bilgi vermek, bir konu hakkında aydınlatmak veya bir düşünceyi açıklamak amacıyla yazılan metinlerdir.

• 1. Anı (Hatıra)

  • Bir kişinin geçmişte yaşadığı veya tanık olduğu önemli olayları, üzerinden zaman geçtikten sonra kaleme aldığı yazılardır.
  • Genellikle kronolojik bir sıra izler.

• 2. Günlük (Günce)

  • Bir kişinin yaşadığı olayları, gözlemlerini ve duygularını günü gününe, tarih belirterek yazdığı metinlerdir.
  • Genellikle kişiseldir ve yazarın iç dünyasını yansıtır.

• 3. Gezi Yazısı

  • Bir yazarın gezip gördüğü yerleri, o yerlerin özelliklerini, insanlarını, kültürünü kendi gözlemleriyle anlattığı yazılardır.
  • Betimleyici ve açıklayıcı anlatım kullanılır.

• 4. Biyografi ve Otobiyografi

  Bu iki tür, bir kişinin hayatını anlatan metinlerdir, ancak önemli bir farkları vardır:

  Özellik	Biyografi	Otobiyografi
  Yazan Kişi	Başkasının hayatını anlatır.	Kendi hayatını anlatır.
  Anlatım	Tarafsızlık esastır, belgelere dayanır.	Öznel bir bakış açısı vardır.

• 5. Makale

  • Bilimsel veya toplumsal bir konuda bilgi vermek, bir tezi savunmak veya bir görüşü kanıtlamak amacıyla yazılan ciddi ve nesnel yazılardır.
  • Kanıtlara ve verilere dayanır.

• 6. Deneme

  • Yazarın herhangi bir konuda kesin yargılara varmadan, kendi kişisel görüşlerini, duygu ve düşüncelerini samimi bir dille anlattığı yazılardır.
  • Öznellik ön plandadır.

• 7. Fıkra (Köşe Yazısı)

  • Güncel bir konu hakkında yazarın kişisel görüşlerini, düşüncelerini kanıtlama amacı gütmeden, samimi ve nükteli bir dille anlattığı kısa yazılardır.
  • Gazete ve dergilerde yayımlanır.

• 8. Haber Yazısı

  • Toplumu ilgilendiren güncel bir olayın veya durumun, "5N 1K" (Ne, Nerede, Ne zaman, Nasıl, Niçin, Kim) kuralına uygun olarak nesnel bir şekilde okuyucuya aktarılmasıdır.
  • Tarafsızlık esastır.