Sözcükte Yapı, Ekler Ve Kökler Konu Özeti

Türkçede sözcükler, yapılarına göre farklı şekillerde incelenir. Bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasına kök denirken, köklere eklenen ekler sözcüğün anlamını veya görevini değiştirebilir. Sözcüklerin yapılarını ve eklerin işlevlerini anlamak, dil bilgisi temellerini oturtmak için önemlidir.

Sözcükte Yapı 🏗️

Sözcükler yapılarına göre üç ana başlıkta incelenir:

• Basit Sözcükler
• Türemiş Sözcükler
• Birleşik Sözcükler

Basit Sözcükler

Herhangi bir yapım eki almamış sözcüklerdir. Sadece çekim eki alabilirler. Yapım eki almadıkları için kök durumundadırlar veya köke çekim eki eklenmiştir.

• Örnekler: ev, yol, kalem, çocuk, su, kitaplar, evde, geldim.

Türemiş Sözcükler

Kök veya gövdeye yapım eki getirilerek oluşturulan sözcüklerdir. Yapım eki aldıklarında sözcüğün anlamı veya türü değişir. En az bir yapım eki almış olmaları gerekir.

• Örnekler:
  • yolcu (yol + -cu)
  • gözlük (göz + -lük)
  • okul (okumak + -l)
  • sevgi (sevmek + -gi)
  • başlamak (baş + -la)

Birleşik Sözcükler

En az iki sözcüğün bir araya gelerek yeni bir anlam veya kavramı karşılamasıyla oluşan sözcüklerdir. Birleşik sözcükler, oluşum biçimlerine göre isim ve fiil birleşik sözcükleri olarak ayrılır.

• Örnekler:
  • isim + isim: buzdolabı, Hanımeli, demirbaş
  • isim + fiil: gecekondu, mirasyedi, bilgisayar
  • fiil + fiil: çekyat, kapkaç, gelgit
  • sıfat + isim: Karadeniz, Akdeniz, ilkbahar

Kökler 🌱

Sözcüğün anlamlı en küçük parçasına kök denir. Kök ile sözcüğün türemiş veya çekimlenmiş hâli arasında anlam ilişkisi bulunmalıdır. Türkçede iki ana kök türü vardır:

• İsim Kökleri
• Fiil Kökleri

İsim Kökleri

Varlıkların, kavramların, duyguların adı olan ve "-mek / -mak" mastar ekini alamayan köklerdir.

• Örnekler: ev, göz, su, taş, ağaç, kitap

Fiil Kökleri

Bir iş, oluş, hareket bildiren ve "-mek / -mak" mastar ekini alabilen köklerdir.

• Örnekler: gel-, git-, oku-, yaz-, sev-, koş-

Sesteş Kökler (Eş Sesli Kökler) 👂

Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ise birbirinden tamamen farklı olan köklerdir. Aralarında hiçbir anlam ilişkisi yoktur.

• Örnekler:
  • Gül:
    • Çiçek olan gül. (İsim kökü)
    • Gülmek eylemi. (Fiil kökü)
  • Yüz:
    • İnsanın yüzü. (İsim kökü)
    • Sayı olan yüz. (İsim kökü)
    • Denizde yüzmek eylemi. (Fiil kökü)
    • Bir deriyi yüzmek eylemi. (Fiil kökü)

⚠️ Dikkat: Sesteş köklerle ortak kökler karıştırılmamalıdır. Sesteş köklerde anlam ilişkisi yoktur.

Ortak Kökler (Kökteş Kökler) 🤝

Hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen, ancak isim ve fiil hâlleri arasında anlam bağı olan köklerdir. Yani, bir eylem bir varlığın adı olmuştur veya tam tersi.

• Örnekler:
  • Sıva:
    • Duvara yapılan sıva. (İsim kökü)
    • Duvarı sıvamak. (Fiil kökü)
  • Boy:
    • Elbisenin boyu. (İsim kökü)
    • Elbiseyi boyamak. (Fiil kökü)
  • Eski:
    • Eski elbise. (İsim kökü)
    • Elbisenin eskimek. (Fiil kökü)

⚠️ Dikkat: Ortak köklerde isim ve fiil hâlleri arasında anlam ilişkisi vardır.

Ekler ➕

Sözcüklere eklenerek onların anlamını, türünü veya görevini değiştiren ses veya ses topluluklarıdır. Ekler iki ana gruba ayrılır:

• Yapım Ekleri
• Çekim Ekleri

Yapım Ekleri (Türemiş Sözcük Yapma Ekleri)

Sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Yapım eki alan sözcükler türemiş sözcük olur. Dört çeşidi vardır:

1. İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri
2. İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri
3. Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri
4. Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri

İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni isimler türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirmez, anlamını değiştirir.

Ek	Örnekler
-cı / -ci / -cu / -cü	simitçi, yolcu, gözcü
-lık / -lik / -luk / -lük	kitaplık, gözlük, kömürlük
-lı / -li / -lu / -lü	paralı, tuzlu, akıllı
-sız / -siz / -suz / -süz	parasız, tuzsuz, akılsız
-daş / -deş	yurtdaş, meslektaş
-gil	teyzegil, amcagil
-sal / -sel	kumsal, evrensel

İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri

İsim kök veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirir (isimden fiile dönüştürür).

Ek	Örnekler
-la / -le	başlamak, sulamak, gözlemek
-al / -el	azalmak, daralmak
-ar / -er	morarmak, sararmak
-ık / -ik / -uk / -ük	gecikmek

Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan isim türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirir (fiilden isme dönüştürür).

Ek	Örnekler
-gıç / -giç / -guç / -güç	dalgıç, başlangıç
-ı / -i / -u / -ü	yazı, ölü, ölçü
-ış / -iş / -uş / -üş	bakış, gülüş, yürüyüş
-ıcı / -ici / -ucu / -ücü	yapıcı, bilici, görücü
-ak / -ek	yatak, durak, kaçak
-gan / -gen	çalışkan, unutkan
-ma / -me	dondurma, kazma (bu ek, eylemin adını yaparak isim türetir)

Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri

Fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan yeni fiiller türeten eklerdir. Sözcüğün türünü değiştirmez, anlamını veya çatısını değiştirir.

Ek	Örnekler
-dır / -dir / -dur / -dür / -t / -r	okutmak, öldürmek, güldürmek
-ıl / -il / -ul / -ül / -n	sevilmek, görülmek, yazılmak
-ış / -iş / -uş / -üş	dövüşmek, yazışmak

Çekim Ekleri (Sözcüğün Anlamını Değiştirmeyen Ekler)

Sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeyen, sadece cümle içindeki görevini, diğer sözcüklerle ilişkisini veya zamanını belirten eklerdir. Çekim eki alan sözcükler basit yapılı olabilir (yapım eki almamışsa).

İsim Çekim Ekleri

İsimlere gelerek onları cümlede diğer sözcüklerle ilişkilendiren eklerdir.

Çokluk Eki (-ler, -lar)

İsimlere gelerek birden fazla varlık, kavram veya durumu ifade eder.

• Örnekler: evler, çocuklar, kalemler

İyelik (Aitlik) Ekleri

Varlıkların kime veya neye ait olduğunu bildiren eklerdir.

Şahıs	Ek	Örnek
1. Tekil (ben)	-ım / -im / -um / -üm	kitabım
2. Tekil (sen)	-ın / -in / -un / -ün	kitabın
3. Tekil (o)	-ı / -i / -u / -ü / -(s)ı / -(s)i / -(s)u / -(s)ü	kitabı, evi, arabası
1. Çoğul (biz)	-ımız / -imiz / -umuz / -ümüz	kitabımız
2. Çoğul (siz)	-ınız / -iniz / -unuz / -ünüz	kitabınız
3. Çoğul (onlar)	-ları / -leri	kitapları, evleri

Hâl (Durum) Ekleri

İsimlerin cümlede yüklendiği görevleri belirten eklerdir. Beş hâli vardır:

• Yalın Hâl: Hiçbir hâl eki almamış isimlerin durumudur.
  • Örnek: ev, okul, çocuk
• Belirtme (Yükleme) Hâli (-ı, -i, -u, -ü): Nesne görevindeki isimlere gelir.
  • Örnek: evi, okulu, çocuğu
• Yönelme (Yaklaşma) Hâli (-a, -e): Bir yere yönelmeyi veya yaklaşmayı ifade eder.
  • Örnek: eve, okula, çocuğa
• Bulunma (Kalma) Hâli (-da, -de, -ta, -te): Bir yerde bulunmayı ifade eder.
  • Örnek: evde, okulda, çocukta
• Ayrılma (Çıkma) Hâli (-dan, -den, -tan, -ten): Bir yerden ayrılmayı veya uzaklaşmayı ifade eder.
  • Örnek: evden, okuldan, çocuktan

Tamlayan (İlgi) Eki (-ın, -in, -un, -ün)

İsim tamlamalarında tamlayana gelerek tamlananla ilgi kuran ektir.

• Örnekler: evin kapısı, okulun bahçesi, çocuğun oyuncağı

Fiil Çekim Ekleri

Fiillere gelerek onlara zaman, kişi, dilek, şart gibi anlamlar katan eklerdir.

Kip Ekleri (Zaman ve Dilek Kipleri)

Fiillerin hangi zamanda yapıldığını veya hangi dilek, şart, gereklilik anlamını taşıdığını gösterir.

• Haber (Bildirme) Kipleri (Zaman Kipleri):
  • Görülen Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü): geldi, gördü
  • Duyulan Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): gelmiş, görmüş
  • Şimdiki Zaman (-yor, -mekte, -makta): geliyor, görüyor
  • Gelecek Zaman (-acak, -ecek): gelecek, görecek
  • Geniş Zaman (-r, -ar, -er): gelir, görür
• Dilek (Tasarlama) Kipleri:
  • Gereklilik Kipi (-malı, -meli): gelmeli, görmeli
  • Şart Kipi (-sa, -se): gelse, görse
  • İstek Kipi (-a, -e): gele, göre
  • Emir Kipi (Eki yoktur, şahıs ekleriyle çekimlenir): gel, gelsin, gelin

Şahıs (Kişi) Ekleri

Fiilin kim tarafından yapıldığını gösteren eklerdir.

Şahıs	Ek	Örnek (Görülen Geçmiş Zaman)
1. Tekil (ben)	-m	geldim
2. Tekil (sen)	-n	geldin
3. Tekil (o)	(ek yok)	geldi
1. Çoğul (biz)	-k	geldik
2. Çoğul (siz)	-niz / -nız / -nuz / -nüz	geldiniz
3. Çoğul (onlar)	-ler / -lar	geldiler

Olumsuzluk Eki (-ma, -me)

Fiilin yapılmadığını veya gerçekleşmediğini bildiren ektir.

• Örnekler: gelmedi, görmemiş, okumayor

Soru Eki (-mı, -mi, -mu, -mü)

Fiillere gelerek cümleye soru anlamı katan ve ayrı yazılan ektir.

• Örnekler: Geldi mi?, Okuyor mu?, Gidecek misin?