💡 9. Sınıf Edebiyat: Sözcükte Yapı, Ekler Ve Kökler Çözümlü Sorular

✅ İşte sözcüklerin kökleri ve ekleri:

• Kalemlik: Kalem (kök) + -lik (yapım eki)
  💡 "Kalem" kelimesinden "kalem koymaya yarayan yer" anlamında "kalemlik" türemiştir.
• Gözler: Göz (kök) + -ler (çekim eki)
  📌 "Göz" kelimesine gelen "-ler" eki, kelimenin anlamını değiştirmeden sadece çoğul yapmıştır.
• Evde: Ev (kök) + -de (çekim eki)
  👉 "Ev" kelimesine gelen "-de" eki, kelimenin anlamını değiştirmeden bulunma durumu ekidir.

✅ "Öğretmen" sözcüğünün yapısı şöyledir:

• Kök: Öğret- (fiil kökü)
  💡 Öğrenmek fiilinden öğretmek fiili türemiştir.
• Ek: -men (yapım eki)
  📌 Bu ek, fiil köküne gelerek yeni bir isim (öğreten kişi) türetmiştir.

Bu nedenle "öğretmen" sözcüğü, bir yapım eki alarak türemiş bir sözcüktür.
Kelimenin anlamı tamamen değişmiştir: bir eylemden, o eylemi yapan kişiye dönüşmüştür.

✅ Cümledeki altı çizili sözcükleri inceleyelim:

• kitapları: Kitap (kök) + -lar (çoğul eki / çekim eki) + -ı (iyelik eki / çekim eki).
  👉 Bu sözcük sadece çekim ekleri almıştır.
• okunulasıdır: Oku- (fiil kökü) + -n (yapım eki) + -ul (yapım eki) + -ası (yapım eki) + -dır (çekim eki).
  📌 Bu sözcük birden fazla yapım eki almıştır.
• topluma: Toplum (kök) + -a (yönelme hâl eki / çekim eki).
  👉 Bu sözcük sadece çekim eki almıştır.
• bakışlar: Bak- (fiil kökü) + -ış (yapım eki) + -lar (çekim eki).
  💡 Bu sözcük hem yapım hem de çekim eki almıştır.

Bu durumda, "kitapları" ve "topluma" sözcükleri sadece çekim eki almıştır. Soruda tekil bir cevap beklendiği varsayılırsa, genellikle ilk seçeneğe odaklanılır. Ancak her ikisi de doğru cevaptır.

✅ "Yoksulluk" sözcüğünün yapısı ve anlam değişimi şöyledir:

• Kök: Yok (isim kökü)
  💡 "Yok" kelimesi, bir şeyin var olmama durumunu ifade eder.
• Birinci Yapım Eki: -sul
  📌 "Yok" ismine gelen "-sul" eki, "yok" olma durumuna sahip kişiyi ifade eden "yoksul" ismini türetir. (Örn: "para"dan "parasız", "su"dan "susuz" gibi bir anlam katar, burada "yok"tan "yoksul" olmuştur.)
• İkinci Yapım Eki: -luk
  👉 "Yoksul" ismine gelen "-luk" eki ise, "yoksul" olma durumunu veya hâlini ifade eden soyut bir isim olan "yoksulluk" kelimesini türetir.

Sonuç olarak, "yok" gibi basit bir isim kökünden, iki farklı yapım eki sayesinde anlamı tamamen değişmiş ve soyut bir kavramı ifade eden "yoksulluk" kelimesi türemiştir.

✅ Şıkları tek tek inceleyelim:

• 1. Gözüne: "Göz" kelimesine "-üne" (yönelme hâl eki ve iyelik eki) gelmiştir. Bu ekler sözcüğün anlamını tamamen değiştirmez, sadece aitlik ve yönelme bildirir. Çekim ekidir.
• 2. Sevgisiz: Sev- (fiil kökü) + -gi (yapım eki, fiilden isim yapım eki) + -siz (yapım eki, isimden isim yapım eki).
  💡 Burada "sevmek" fiilinden "sevgi" ismi, "sevgi" isminden de "sevgisiz" (sevgiye sahip olmayan) yeni bir kavram türemiştir. Anlam tamamen değişmiş ve yeni bir durum ifade edilmiştir.
• 3. Evler: "Ev" kelimesine "-ler" (çoğul eki) gelmiştir. Bu ek sözcüğün anlamını değiştirmez, sadece sayısını belirtir. Çekim ekidir.
• 4. Çocukça: "Çocuk" kelimesine "-ça" (benzetme veya küçültme eki) gelmiştir. Bu ek, "çocuk gibi" veya "çocuğa yakışır" anlamı katar, ancak yeni ve bambaşka bir kavram oluşturmaktan ziyade mevcut anlama bir nitelik ekler. Bu ekler bazen yapım eki olarak kabul edilse de, "sevgisiz" örneğindeki kadar köklü bir anlam değişimi yaratmaz.

Bu durumda, yazarın amacına en uygun örnek "Sevgisiz" sözcüğüdür. Çünkü "sevmek" eyleminden yola çıkarak "sevgi" kavramını, oradan da "sevgisiz" gibi yeni ve olumsuz bir durum anlatan bir kavramı türetmiştir.

✅ İşte "simit" ve "simitçi" kelimeleri arasındaki fark ve günlük hayattaki yansımaları:

• Simit: Bu kelime kök halindedir ve herhangi bir ek almamıştır.
  💡 Günlük hayatta "simit", kendisi bir yiyecek olan, susamlı, halka şeklindeki hamur işini ifade eder.
• Simitçi: Bu kelime ise Simit (kök) + -çi (yapım eki) şeklinde oluşmuştur.
  📌 "-çi" eki, bir mesleği veya o işi yapan kişiyi belirtir. Yani "simitçi", simit yapan veya satan kişiyi ifade eder.

👉 Günlük hayatta bu ek farkı sayesinde, bir yiyecek olan "simit" ile o yiyeceği satan veya üreten "kişi"yi kolayca ayırt ederiz. Çocuğun "simitçi amca" demesi, simidi değil, simidi satan kişiyi kastettiğini açıkça gösterir. Bu, dilimizin sözcükleri türeterek yeni anlamlar oluşturma gücünün güzel bir örneğidir.

✅ Basit yapılı sözcükler, yapım eki almamış sözcüklerdir. Sadece çekim eki alabilirler ya da hiç ek almayabilirler.
Şıkları inceleyelim:

• 1. Gözlükçü: Göz (kök) + -lük (yapım eki) + -çü (yapım eki). Bu türemiş bir sözcüktür.
• 2. Kalemim: Kalem (kök) + -im (iyelik eki / çekim eki). Bu sözcük sadece çekim eki almıştır, bu yüzden basit yapılıdır.
• 3. Evsiz: Ev (kök) + -siz (yapım eki). Bu türemiş bir sözcüktür.
• 4. Balıkçı: Balık (kök) + -çı (yapım eki). Bu türemiş bir sözcüktür.

Doğru cevap "Kalemim"dir.

✅ Yapım ekleri, eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Farklı türde yapım ekleri, örneğin fiilden isim yapan ekler veya isimden isim yapan ekler olabilir.
Şıkları inceleyelim:

• 1. Yazıcı: Yaz- (fiil kökü) + -ıcı (fiilden isim yapım eki).
  Çalışkan: Çalış- (fiil kökü) + -kan (fiilden isim yapım eki).
  👉 Her ikisi de fiilden isim yapım eki almıştır, türleri aynıdır.
• 2. Suluk: Su (isim kökü) + -luk (isimden isim yapım eki).
  Kitaplık: Kitap (isim kökü) + -lık (isimden isim yapım eki).
  👉 Her ikisi de isimden isim yapım eki almıştır, türleri aynıdır.
• 3. Korkuluk: Kork- (fiil kökü) + -u (fiilden isim yapım eki) + -luk (isimden isim yapım eki).
  Gözlük: Göz (isim kökü) + -lük (isimden isim yapım eki).
  💡 "Korkuluk" sözcüğünde fiilden isim ve isimden isim yapım ekleri varken, "Gözlük" sözcüğünde sadece isimden isim yapım eki vardır. Soruda her iki sözcükte de farklı türde birer yapım eki sorulmaktadır. "Korkuluk" kelimesi birden fazla yapım eki almıştır. "Gözlük" ise isimden isim yapım eki almıştır. Bu seçenekteki "farklı türde birer yapım eki" ifadesi, her kelimenin kendi içinde farklı türde ekler almasını değil, iki kelimenin aldığı yapım eklerinin türünün farklı olmasını işaret eder. Bu durumda "korkuluk" fiilden isim, "gözlük" ise isimden isim yapım eki almıştır. Evet, bu bir farklılık gösterir.
• 4. Bilgili: Bil- (fiil kökü) + -gi (fiilden isim yapım eki) + -li (isimden isim yapım eki).
  Evli: Ev (isim kökü) + -li (isimden isim yapım eki).
  👉 "Bilgili"de hem fiilden isim hem isimden isim yapım eki, "Evli"de ise sadece isimden isim yapım eki vardır.

En uygun cevap "Korkuluk - Gözlük" seçeneğidir. "Korkuluk" kelimesi "kork-" fiilinden türemiş bir isme (-u eki ile), sonra da bu isimden "korkuluk" (-luk eki ile) başka bir isme dönüşmüştür. Yani fiilden isim ve isimden isim yapım ekleri vardır. "Gözlük" ise "göz" isminden "-lük" ekiyle türemiş bir isimdir (isimden isim yapım eki). Dolayısıyla, bu iki sözcükte farklı türde yapım ekleri kullanılmıştır.