Temel büyüklükler ve türetilmiş büyüklükler Konu Özeti

Fizik biliminde evrendeki olayları anlamlandırmak ve bilimsel sonuçlar elde etmek için ölçümler yapılır. Yapılan bu ölçümler sonucunda elde edilen, bir sayı ve bir birimle ifade edilebilen niceliklere fiziksel büyüklük denir. Fiziksel büyüklükler, tanımlanış biçimlerine göre temel ve türetilmiş büyüklükler olarak iki grupta incelenir.

1. Temel Büyüklükler 📏

Kendi başına ifade edildiğinde bir anlam taşıyan ve başka büyüklüklerin yardımı olmadan tanımlanabilen büyüklüklere temel büyüklükler denir. Uluslararası Birim Sistemi (SI) tarafından belirlenen 7 tane temel büyüklük bulunmaktadır.

Not: Temel büyüklükleri kolayca hatırlamak için KISAMAL akrostişi kullanılır.

Büyüklük	Sembolü	SI Birimi	Ölçme Aracı
Kütle	\( m \)	Kilogram (kg)	Eşit kollu terazi
Işık Şiddeti	\( I \)	Candela (cd)	Fotometre
Sıcaklık	\( T \)	Kelvin (K)	Termometre
Akım Şiddeti	\( i \)	Amper (A)	Ampermetre
Madde Miktarı	\( n \)	Mol (mol)	Hesaplama yoluyla
Azunluk (Uzunluk)	\( l \)	Metre (m)	Şerit metre / Cetvel
Laman (Zaman)	\( t \)	Saniye (s)	Kronometre

Temel Büyüklükler Hakkında Önemli Bilgiler 💡

• Tüm temel büyüklükler aynı zamanda skaler büyüklüklerdir.
• Sıcaklık birimi günlük hayatta Celsius (\( ^\circ C \)) olarak kullanılsa da, SI birim sistemindeki karşılığı Kelvin (\( K \)) birimidir.
• Kütle, madde miktarının bir ölçüsüdür ve bulunduğu yere göre değişmez.

2. Türetilmiş Büyüklükler ⚙️

Birden fazla temel büyüklüğün kullanılmasıyla (çarpma veya bölme işlemleri yapılarak) tanımlanabilen büyüklüklere türetilmiş büyüklükler denir. Bu büyüklükler, temel büyüklükler arasındaki matematiksel ilişkiler sonucu ortaya çıkar.

Büyüklük	Sembolü	SI Birimi	Tanımlayıcı Formül
Hız	\( v \)	\( m/s \)	\( v = \frac{\Delta x}{\Delta t} \)
Kuvvet	\( F \)	Newton (N)	\( F = m \times a \)
Enerji / İş	\( E / W \)	Joule (J)	\( W = F \times x \)
Basınç	\( P \)	Pascal (Pa)	\( P = \frac{F}{A} \)
Hacim	\( V \)	\( m^3 \)	\( V = a \times b \times c \)
Özkütle	\( d \)	\( kg/m^3 \)	\( d = \frac{m}{V} \)

Türetilmiş Büyüklüklerin Özellikleri 🔍

• Türetilmiş büyüklükler hem skaler hem de vektörel olabilir. Örneğin sürat skaler iken, hız vektöreldir.
• Bir büyüklüğün türetilmiş olması, onun temel büyüklükler cinsinden yazılabileceği anlamına gelir. Örneğin Newton (N) birimi, temel birimler cinsinden \( kg \times m / s^2 \) şeklinde ifade edilir.
• Ölçüm araçları genellikle dolaylıdır; örneğin kuvvet dinamometre ile, basınç barometre veya manometre ile ölçülür.