Gelişim Psikolojisi Konu Özeti

Gelişim Psikolojisine Giriş

Gelişim psikolojisi, döllenmeden ölüme kadar insan yaşamında meydana gelen fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimleri inceleyen bilim dalıdır.

Temel Kavramlar

• Büyüme: Vücudun boy, kilo gibi fiziksel boyutlarında zamanla meydana gelen niceliksel artıştır.
• Olgunlaşma: Bir organın veya organizmanın kendinden beklenen işlevi yerine getirebilecek düzeye gelmesi. Kalıtım ve biyolojik donanım ile ilgilidir, öğrenme yaşantılarından bağımsızdır.
• Öğrenme: Yaşantılar yoluyla davranışlarda meydana gelen nispeten kalıcı izli değişikliklerdir.
• Hazırbulunuşluk: Bir etkinliği öğrenebilmek için gerekli olan olgunlaşma düzeyine ulaşmış olmak ve o etkinliğe karşı ilgi, istek, ön bilgi gibi özelliklere sahip olmaktır.
• Kritik Dönem: Gelişimin belirli bir yönü için organizmanın çevresel etkilere en açık olduğu, belirli yaşantıların kazanılması gereken özel zaman dilimidir.

Gelişimin İlkeleri

• Gelişim kalıtım ve çevrenin etkileşimi sonucudur.
• Gelişim süreklidir ve belirli bir sıra izler (örn: baştan ayağa, içten dışa, genelden özele).
• Gelişim hızı her dönemde farklılık gösterir.
• Gelişim bir bütündür ve alanlar birbirini etkiler (örn: fiziksel gelişim, bilişsel gelişimi etkiler).
• Gelişimde bireysel farklılıklar vardır.

Gelişimi Etkileyen Faktörler

• Kalıtım (Genetik Miras): Bireyin doğuştan getirdiği, genler yoluyla aktarılan özellikler. Gelişimin potansiyel sınırlarını belirler.
• Çevre: Bireyin doğum öncesinden itibaren maruz kaldığı tüm dışsal faktörler (beslenme, aile, eğitim, sosyoekonomik durum, kültür vb.).
• Hormonlar: Fiziksel ve cinsel gelişimi önemli ölçüde etkileyen kimyasal salgılar.

Gelişim Kuramları

Bilişsel Gelişim Kuramı (Jean Piaget)

Piaget'ye göre çocuklar, dünyayı anlamak için aktif olarak bilgi inşa eden küçük bilim insanlarıdır.

• Şema: Bireyin dünyayı anlamak ve organize etmek için kullandığı zihinsel yapılar veya davranış kalıplarıdır.
• Uyum (Adaptasyon):
  • Özümleme (Asimilasyon): Yeni bilgiyi var olan şemalara dahil etme sürecidir.
  • Uyumsama (Akkomodasyon): Yeni bilgiye uymak için mevcut şemaları değiştirme veya yeni şemalar oluşturma sürecidir.
• Dengeleme (Eküilibrasyon): Özümleme ve uyumsama arasındaki dengeyi sağlama ve bilişsel dengeye ulaşma sürecidir.
• Bilişsel Gelişim Dönemleri:
  • Duyusal Motor Dönem (0-2 yaş): Nesne sürekliliği, taklit ve döngüsel tepkiler temel özellikleridir.
  • İşlem Öncesi Dönem (2-7 yaş): Sembolik düşünme, benmerkezcilik, animizm (canlandırmacılık) ve yapaycılık görülür. Korunum ilkesi henüz gelişmemiştir.
  • Somut İşlemler Dönemi (7-11 yaş): Korunum, sınıflama ve sıralama becerileri gelişir. Mantıksal düşünme somut nesneler ve olaylarla sınırlıdır.
  • Soyut İşlemler Dönemi (11+ yaş): Soyut düşünme, hipotetik-dedüktif (varsayımsal-tümdengelimsel) akıl yürütme ve bilimsel düşünme becerileri kazanılır.

Psikososyal Gelişim Kuramı (Erik Erikson)

Erikson, gelişimin yaşam boyu devam ettiğini ve her dönemde çözülmesi gereken belirli bir psikososyal kriz olduğunu öne sürmüştür.

• Temel Güvene Karşı Güvensizlik (0-1 yaş): Dünyaya karşı temel güven duygusunun oluştuğu dönemdir.
• Özerkliğe Karşı Kuşku ve Utanç (1-3 yaş): Bağımsızlık ve özerklik duygusunun geliştiği dönemdir.
• Girişimciliğe Karşı Suçluluk (3-6 yaş): Çevrelerini keşfetme ve girişimlerde bulunma arzusunun arttığı dönemdir.
• Çalışkanlığa Karşı Aşağılık Duygusu (6-12 yaş): Okul çağı ile birlikte başarı ve yeterlilik duygusunun önem kazandığı dönemdir.
• Kimliğe Karşı Kimlik Karmaşası (12-18 yaş): Ergenlik dönemi ile birlikte bireyin kendi kimliğini bulma ve farklı roller deneme sürecidir.

Ahlak Gelişimi Kuramı (Lawrence Kohlberg)

Kohlberg, bireylerin ahlaki muhakemelerinin belirli evrelerden geçerek geliştiğini savunmuştur.

• Gelenek Öncesi Düzey:
  • İtaat ve Ceza Eğilimi: Kurallara uymak, cezadan kaçınmak içindir.
  • Araçsal İlişkiler (Bireysel Çıkarcılık) Eğilimi: Kendi ihtiyaçlarını karşılamak ve karşılık görmek önemlidir. "Sen bana yap, ben de sana yapayım."
• Geleneksel Düzey:
  • Kişilerarası Uyum (İyi Çocuk Olma) Eğilimi: Başkalarını memnun etme, onay alma ve "iyi çocuk" olma arzusu ön plandadır.
  • Kanun ve Düzen Eğilimi: Toplumsal düzeni korumak, yasalara ve otoriteye uymak önemlidir.

Sosyal Öğrenme Kuramı (Albert Bandura)

Bandura, bireylerin başkalarını gözlemleyerek ve taklit ederek öğrendiğini vurgulamıştır.

• Model Alma (Gözlem Yoluyla Öğrenme): Bireylerin çevresindeki modellerin davranışlarını gözlemleyerek öğrenmesidir.
• Pekiştirme ve Ceza: Davranışın tekrar edilme olasılığını artıran veya azaltan sonuçlar. Dolaylı pekiştirme (başkalarının pekiştirildiğini görmek) de önemlidir.
• Öz Yeterlik: Bir görevi başarıyla yerine getirebileceğine dair bireyin kendi inancıdır.

Sosyokültürel Kuram (Lev Vygotsky)

Vygotsky, bilişsel gelişimin sosyal etkileşimler ve kültürel araçlar (özellikle dil) aracılığıyla gerçekleştiğini savunmuştur.

• Yakınsal Gelişim Alanı (YGA): Çocuğun bağımsız olarak yapabileceği ile bir yetişkin veya daha bilgili akran rehberliğinde yapabileceği arasındaki potansiyel gelişim alanıdır.
• İskele Kurma (Scaffolding): Öğrencinin YGA'sında ilerlemesine yardımcı olmak için geçici ve ayarlanabilir destek sağlama sürecidir.
• Dilin Rolü: Düşüncenin ve öğrenmenin temel aracıdır. İçsel konuşma (özel konuşma), düşünceyi düzenlemede önemlidir.

Gelişim Dönemleri

• Doğum Öncesi Dönem: Döllenmeden doğuma kadar olan süreçtir. Hızlı fiziksel gelişim ve çevresel faktörlere (teratojenler) duyarlılık bu dönemin belirleyici özellikleridir.
• Bebeklik Dönemi (0-2 yaş): Temel güven duygusunun oluştuğu, motor becerilerin hızla geliştiği ve dilin ilk adımlarının atıldığı dönemdir.
• İlk Çocukluk Dönemi (2-6 yaş): Okul öncesi dönem olarak da bilinir. Sembolik oyunlar, dil gelişimi ve bağımsızlık arayışı ön plandadır.
• Son Çocukluk Dönemi (6-12 yaş): Okul çağı dönemi. Akran ilişkileri önem kazanır, mantıksal düşünme (somut işlemler) gelişir ve yeterlilik duygusu pekişir.
• Ergenlik Dönemi (12-18+ yaş): Fiziksel ve cinsel olgunlaşmanın tamamlandığı, kimlik arayışının yoğunlaştığı ve soyut düşünme becerilerinin geliştiği dönemdir.