Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Dağları Konu Özeti

Türkiye, genç oluşumlu bir ülke olup, ortalama yükseltisi yaklaşık 1132 metredir. Yer şekillerinin çeşitliliği ve engebeli yapısı, ülkenin III. ve IV. jeolojik zamanlarda meydana gelen tektonik hareketler ve volkanik faaliyetlerle şekillenmesinden kaynaklanır.

Türkiye'nin Dağları

Türkiye'deki dağlar, oluşumlarına göre üç ana gruba ayrılır:

1. Kıvrım Dağları

Kıvrım dağları, yer kabuğunun esnek tabakalarının yan basınçlarla sıkışarak yükselmesi sonucu oluşur (orojenez). Türkiye'deki dağların büyük çoğunluğu bu tiptedir.

Kuzey Anadolu Dağları: Karadeniz kıyısı boyunca uzanırlar.
- Canik Dağları
- Küre Dağları
- Bolu Dağları
- Ilgaz Dağları
- Kaçkar Dağları (Doğu Karadeniz'in en yüksek zirvesi)
- Yalnızçam Dağları
Toros Dağları: Akdeniz kıyısı boyunca uzanırlar.
- Batı Toroslar (Bey Dağları, Bolkar Dağları)
- Orta Toroslar (Aladağlar, Erciyes Dağı'nın güneybatısı)
- Güneydoğu Toroslar (Hakkari Dağları, Cilo Dağı - Türkiye'nin ikinci yüksek zirvesi)
Diğerleri: İç Anadolu'daki Sündiken, Emir Dağları gibi.

2. Kırık Dağları

Kırık dağları, yer kabuğunun sert ve dirençli tabakalarının yan basınçlarla sıkışması sonucu kırılmasıyla oluşur. Yüksekte kalan bloklara horst, alçakta kalan çukurluklara ise graben denir. Türkiye'de en belirgin olarak Ege Bölgesi'nde görülürler.

Kaz Dağı (Edremit Körfezi kuzeyinde)
Madra Dağı
Yunt Dağı
Bozdağlar
Aydın Dağları
Menteşe Dağları

Bu dağlar arasında Bakırçay, Gediz, Büyük Menderes ve Küçük Menderes gibi graben ovaları yer alır.

3. Volkanik Dağlar

Volkanik dağlar, yer kabuğundaki çatlaklardan çıkan lav ve küllerin üst üste birikmesiyle oluşur. Türkiye'deki volkanik dağların çoğu sönmüş durumdadır.

Doğu Anadolu Bölgesi:
- Ağrı Dağı (Türkiye'nin en yüksek zirvesi, 5137 m)
- Süphan Dağı
- Nemrut Dağı (Tatvan yakınında, krater gölü var)
- Tendürek Dağı
- Karacadağ (Güneydoğu Anadolu'daki tek volkanik dağ)
İç Anadolu Bölgesi:
- Erciyes Dağı
- Hasan Dağı
- Melendiz Dağı
- Karacadağ (Karaman yakınında)
- Karadağ
Diğerleri: Kula Volkanları (Ege Bölgesi'nde genç volkanlar).

Türkiye'nin Ovaları

Oluşumlarına göre başlıca ova tipleri:

Tektonik Ovalar: Fay hatları boyunca çökme sonucu oluşan ovalardır. Türkiye'de en yaygın ova tipidir (örn: Erbaa Ovası, Niksar Ovası, Pasinler Ovası, Amik Ovası).
Delta Ovaları: Akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri yerde biriktirmesiyle oluşan verimli ovalardır.
- Çukurova (Seyhan ve Ceyhan nehirleri)
- Bafra Ovası (Kızılırmak)
- Çarşamba Ovası (Yeşilırmak)
- Balat Ovası (Büyük Menderes)
- Menemen Ovası (Gediz)
- Silifke Ovası (Göksu)
Karstik Ovalar (Polye): Kalkerli arazilerde erime ve çökme sonucu oluşan ovalardır (örn: Elmalı, Acıpayam, Korkuteli, Tefenni, Muğla ovaları).
Volkanik Ovalar: Volkanik arazilerde lav akıntılarının doldurduğu çukurluklarda oluşan ovalardır (örn: Muradiye Ovası).

Türkiye'nin Platoları

Türkiye, ortalama yükseltisi fazla olduğu için plato bakımından zengin bir ülkedir.

Aşınım Platoları: Akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmış geniş düzlüklerdir (örn: Çatalca-Kocaeli Platosu).
Tabaka Düzlüğü Platoları (Yatay Duruşlu Platolar): İç Anadolu'da yaygın olup, akarsuların derine aşındırmasıyla oluşmuşlardır (örn: Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok, Uzunyayla Platoları).
Lav Platoları: Volkanik faaliyetler sonucu yayılan lavların soğuyup katılaşmasıyla oluşan geniş düzlüklerdir (örn: Erzurum-Kars Platosu, Ardahan Platosu).
Karstik Platolar: Kalkerli arazilerde oluşan platolardır (örn: Teke Platosu, Taşeli Platosu).

Önemli Geçitler

Dağ sıralarını aşan ve ulaşımı sağlayan önemli geçitler:

Gülek Boğazı: Toroslar üzerinde (Adana-Niğde)
Sertavul Geçidi: Toroslar üzerinde (Mersin-Karaman)
Çubuk Geçidi: Batı Toroslar üzerinde (Antalya-Burdur)
Belen Geçidi: Hatay Nur Dağları üzerinde (Hatay-İskenderun)
Zigana Geçidi: Doğu Karadeniz Dağları üzerinde (Trabzon-Gümüşhane)
Kop Geçidi: Doğu Karadeniz Dağları üzerinde (Bayburt-Erzurum)