💡 KPSS Coğrafya: Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Dağları Çözümlü Sorular

👉 Doğru Cevap: C) Orojenez

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Orojenez (Dağ Oluşumu): Kıvrım ve kırık dağların oluşumunu sağlayan iç kuvvettir. Türkiye'deki Kuzey Anadolu Dağları (Kuzey Anadolu Kıvrım Sistemi) ve Toroslar (Güney Anadolu Kıvrım Sistemi) Alp-Himalaya kıvrım sisteminin bir parçası olup, orojenez sonucunda meydana gelmişlerdir.
• ❌ Volkanizma: Volkanik dağların oluşumunu sağlayan iç kuvvettir (Erciyes, Ağrı gibi). Ancak soruda belirtilen dağ sıraları kıvrım dağlarıdır.
• ❌ Epirojenez (Kıta Oluşumu): Geniş alanlarda yeryüzünün yükselmesi veya alçalması olayıdır. Dağ sıralarının oluşumunda doğrudan etkili değildir.
• ❌ Seizma (Depremler): Fay hatları boyunca oluşan ani yer sarsıntılarıdır. Dağ oluşumunun bir sonucu olabilir ancak kendisi dağ oluşturan temel kuvvet değildir.
• ❌ Kütle Hareketleri: Dış kuvvetler grubuna girer ve heyelan, çığ gibi olayları kapsar. Dağ oluşumuyla ilgili bir iç kuvvet değildir.

✅ Bu nedenle, Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar gibi kıvrım dağlarının oluşumunda etkili olan temel iç kuvvet orojenezdir.

👉 Doğru Cevap: C) Kırık dağların ve çöküntü ovalarının belirgin olduğunu.

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Graben ve Horst Sistemi: Bu sistem, yer kabuğunun gerilme kuvvetleri altında kırılmasıyla (faylanma) oluşur. Yüksekte kalan kısımlara horst (kırık dağlar), çöken kısımlara ise graben (çöküntü ovaları) denir.
• 🌍 Ege Bölgesi: Türkiye'de graben ve horst sistemlerinin en tipik ve yaygın görüldüğü bölge Ege Bölgesi'dir. Bu durum, bölgenin tektonik olarak aktif olduğunu ve fay hatlarının yoğunluğunu gösterir.
• 🏔️ Kırık Dağlara Örnekler: Yunt Dağı, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe Dağları (horstlar).
• 🏞️ Çöküntü Ovalarına Örnekler: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes ovaları (grabenler).
• ❌ Diğer seçenekler, Ege Bölgesi'nin genel jeolojik yapısını ve yer şekillerini doğru yansıtmaz. Ege'de volkanizma olsa da, graben-horst sistemi kırık tektoniğiyle ilişkilidir. Karstik veya buzul şekilleri yaygın değildir. Akarsu biriktirmesi, grabenlerdeki ovalarda etkili olsa da, graben-horst sisteminin temel nedeni değildir.

✅ Dolayısıyla, graben ve horst sistemlerinin varlığı, bölgede kırık dağların ve çöküntü ovalarının belirgin olduğunu gösterir.

👉 Doğru Cevap: E) Bolkar Dağları

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Volkanik Dağlar: Yer altından çıkan magmanın yeryüzüne ulaşarak veya yeryüzüne yakın yerlerde soğuyarak oluşturduğu dağlardır. Genellikle konik bir yapıya sahiptirler.
• 💡 Kıvrım Dağları: Yer kabuğunun yan basınçlarla sıkışması sonucu esnek tabakaların kıvrılarak yükselmesiyle oluşan dağlardır. Genellikle uzun ve paralel sıralar halinde uzanırlar.
• 🏔️ Ağrı Dağı, Erciyes Dağı, Hasan Dağı, Süphan Dağı: Bu dağlar Türkiye'nin önemli volkanik dağlarıdır ve volkanizma sonucunda oluşmuşlardır.
• 🏔️ Bolkar Dağları: Toroslar sistemine ait bir dağ sırasıdır ve Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer alan bir kıvrım dağıdır.

✅ Bu durumda, Ağrı, Erciyes, Hasan ve Süphan Dağları volkanik oluşumlu iken, Bolkar Dağları kıvrım oluşumludur.

👉 Doğru Cevap: E) Erzurum-Kars Platosu

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Tabaka Düzlüğü (Yatay Duruşlu) Platolar: Eski deniz tabanlarının epirojenik hareketlerle yükselmesiyle oluşmuş, genellikle yatay tabakalardan oluşan geniş düzlüklerdir. İç Anadolu Bölgesi'ndeki platoların çoğu bu tiptedir.
• 💡 Karstik Platolar: Kalker, jips gibi eriyebilen kayaçların yaygın olduğu arazilerde, suyun kimyasal aşındırmasıyla oluşmuş platolardır. Akdeniz Bölgesi'nde yaygındır.
• 💡 Volkanik Platolar: Volkanik faaliyetler sonucunda yayılan lavların geniş alanları kaplaması ve daha sonra akarsular tarafından derin vadilerle yarılması sonucu oluşan platolardır.
• 🌍 Obruk Platosu, Uzunyayla Platosu, Cihanbeyli Platosu: Bu platolar İç Anadolu Bölgesi'nde yer alır ve genel olarak tabaka düzlüğü (yatay duruşlu) platolar grubuna girer.
• 🌍 Taşeli Platosu: Akdeniz Bölgesi'nde yer alır ve karstik arazinin yaygın olduğu bir karstik platodur.
• 🌍 Erzurum-Kars Platosu: Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır ve volkanik faaliyetler sonucunda oluşmuş bir volkanik platodur. Geniş lav örtülerinin akarsular tarafından yarılmasıyla oluşmuştur.

✅ Bu durumda, Obruk, Uzunyayla, Cihanbeyli tabaka düzlüğü, Taşeli karstik, Erzurum-Kars ise volkanik platodur. Soruda "diğerlerinden farklı" dendiği için, seçenekler arasında tek volkanik plato olan Erzurum-Kars Platosu doğru cevaptır. Ancak burada bir çeldirici var, Taşeli de farklı. Soruyu "en belirgin farklılığa sahip olan" olarak yorumlarsak, volkanik platolar tabaka düzlüğü veya karstik platolardan oluşum itibarıyla daha belirgin bir farklılık gösterir. Geriye kalan 3 İç Anadolu platosu tabaka düzlüğü platosudur. Taşeli karstik, Erzurum-Kars volkaniktir. Dolayısıyla Erzurum-Kars volkanik oluşumuyla diğerlerinden (özellikle İç Anadolu'daki tabaka düzlüğü platolarından) belirgin bir şekilde ayrılır.

👉 Doğru Cevap: E) Konya Ovası

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Delta Ovaları: Akarsuların denize döküldükleri yerlerde taşıdıkları alüvyonları biriktirerek oluşturdukları verimli ovalardır. Delta oluşumu için akarsuyun bol alüvyon taşıması, kıyıda güçlü akıntıların ve gelgitin olmaması, kıyının sığ olması gibi şartlar gereklidir.
• 🌍 Çukurova: Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin Akdeniz'e döküldüğü yerde oluşturduğu, Türkiye'nin en büyük delta ovasıdır.
• 🌍 Bafra Ovası: Kızılırmak Nehri'nin Karadeniz'e döküldüğü yerde oluşturduğu delta ovasıdır.
• 🌍 Çarşamba Ovası: Yeşilırmak Nehri'nin Karadeniz'e döküldüğü yerde oluşturduğu delta ovasıdır.
• 🌍 Balat Ovası: Büyük Menderes Nehri'nin Ege Denizi'ne döküldüğü yerde oluşturduğu delta ovasıdır.
• 🌍 Konya Ovası: İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan, tektonik hareketler sonucu oluşmuş bir tektonik ovadır. Deniz kıyısında yer almadığı ve akarsu biriktirmesiyle değil, yer kabuğu hareketleriyle oluştuğu için delta ovası değildir.

✅ Bu nedenle, Konya Ovası diğerlerinden farklı bir oluşum şekline sahiptir.

👉 Doğru Cevap: C) Akdeniz Bölgesi

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Karstik Yer Şekilleri: Kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı), kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların su tarafından kimyasal yolla aşındırılması ve biriktirilmesiyle oluşan yer şekilleridir.
• 🌡️ Karstlaşma İçin Koşullar: Karstlaşma için eriyebilen kayaçların yaygın olması, yeterli yağış ve sıcaklık (kimyasal tepkimeyi hızlandırır), yer altı su seviyesinin uygun olması gibi faktörler önemlidir.
• 🌍 Akdeniz Bölgesi: Özellikle Toros Dağları kuşağında kalkerli araziler çok geniş yer kaplar. Bu durum, bölgenin bol yağış alması ve uygun iklim koşullarıyla birleşince karstik şekillerin Türkiye'de en yaygın ve belirgin görüldüğü bölge olmasını sağlamıştır. Mağaralar (Damlatas, Karain), obruklar (Cennet ve Cehennem Obrukları), polyeler (Elmalı, Korkuteli, Kestel) bu bölgede sıkça rastlanan örneklerdir.
• ❌ Diğer bölgelerde de yer yer karstik araziler bulunsa da (örneğin İç Anadolu'da jips karstı, Doğu Anadolu'da tuz karstı), Akdeniz Bölgesi'ndeki yaygınlık ve çeşitlilik seviyesine ulaşmazlar.

✅ Bu nedenle, karstik yer şekillerinin en yoğun görüldüğü bölge Akdeniz Bölgesi'dir.

👉 Doğru Cevap: D) Toprak çeşitliliğinin fazla olması.

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Genç Oluşum ve Engebelilik Sonuçları:
  • ⬆️ Akarsu Akış Hızı ve Aşındırma: Engebeli arazilerde akarsu eğimleri fazla olduğundan akış hızları ve dolayısıyla aşındırma güçleri yüksektir (A seçeneği doğrudur).
  • 🌾 Tarım Alanları: Engebeli arazi, geniş ve düz tarım alanlarının oluşumunu sınırlar, bu da tarım alanlarının parçalı ve dağınık olmasına neden olur (B seçeneği doğrudur).
  • ⚡ Hidroelektrik Potansiyeli: Akarsuların yüksek akış hızı ve eğimi, baraj yapımına ve hidroelektrik enerji üretimine elverişli ortam sağlar (C seçeneği doğrudur).
  • 🛣️ Ulaşım Maliyetleri: Engebeli arazi, yol yapım maliyetlerini artırır, tünel, viyadük gibi yapılar gerektirdiğinden ulaşım maliyetleri yüksek olur (E seçeneği doğrudur).
• ❌ Toprak Çeşitliliği: Toprak çeşitliliği, sadece engebeli olmaktan ziyade, farklı iklim tipleri, ana kayaç özellikleri, bitki örtüsü ve zaman gibi birçok faktörün bir araya gelmesiyle oluşur. Türkiye'deki iklim çeşitliliği, farklı ana kayaçlar (volkanik, metamorfik, sedimanter) ve farklı bitki örtüleri toprak çeşitliliğinin temel nedenleridir. Engebeli arazi, farklı ana kayaçların yüzeye çıkmasını sağlayarak dolaylı bir etki yapsa da, doğrudan ve tek başına toprak çeşitliliğinin en temel nedeni değildir.

✅ Bu nedenle, toprak çeşitliliğinin fazla olması, Türkiye'nin genç oluşumlu ve engebeli olmasının doğrudan ve tek sonucu değildir; daha geniş coğrafi faktörlerin birleşimidir.

👉 Doğru Cevap: A) Kıyıya paralel uzanan dağ sıraları ile kıyıya dik uzanan dağ sıralarının varlığı.

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Falezler (Yalıyar): Dağların denize paralel ve dik uzandığı, kıyıya yakın olduğu yerlerde dalga aşındırmasıyla oluşan dikliklerdir. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında yaygındır.
• 💡 Enine Kıyı Tipi: Dağların denize dik uzandığı yerlerde görülür. Koy ve körfezler fazladır, iç bölgelerle ulaşım kolaydır. Ege Bölgesi'nde tipiktir.
• 💡 Ria Tipi Kıyı: Akarsu vadilerinin deniz seviyesinin yükselmesiyle sular altında kalması sonucu oluşan kıyılardır. İstanbul ve Çanakkale boğazları, Haliç bu tipe örnektir ve Ege kıyılarında da görülür.
• 🏔️ Akdeniz Kıyıları: Toros Dağları'nın denize paralel uzanması, kıyı şeridinin dar olmasına, falezlerin yaygın olmasına ve iç bölgelerle ulaşımın zorlaşmasına neden olur.
• ⛰️ Ege Kıyıları: Ege'deki kırık dağların (horstlar) denize dik uzanması, kıyının girintili çıkıntılı olmasına, koy ve körfezlerin çokluğuna, enine kıyı tipinin görülmesine ve iç bölgelerle ulaşımın kolay olmasına yol açar.
• ❌ Diğer seçenekler:
  • B) Gelgit genliği Türkiye kıyılarında genel olarak düşüktür ve kıyı tipi farklılıklarında belirleyici bir faktör değildir.
  • C) Akarsu alüvyonları delta ovalarının oluşumunda etkilidir ancak genel kıyı tiplerinin (enine/boyuna) oluşumunu doğrudan belirlemez.
  • D) Türkiye'de buzul aşındırması kıyı bölgelerinde değil, yüksek dağlık alanlarda etkilidir.
  • E) Deprem riski tektonik yapıyla ilgili olup, kıyı morfolojisini doğrudan oluşturan bir faktör değildir, ancak dolaylı olarak etkileri olabilir.

✅ Dolayısıyla, dağların denize uzanış yönü (paralel veya dik) Türkiye'deki kıyı tiplerinin farklılaşmasında en temel ve belirleyici faktördür.

👉 Doğru Cevap: E) Nemrut Dağı - İç Anadolu Bölgesi

📌 Çözüm Adımları:

• 💡 Küre Dağları: Kuzey Anadolu Dağları'nın Batı Karadeniz Bölümü'nde yer alan bir kıvrım dağıdır. Eşleştirme doğrudur.
• 💡 Bey Dağları: Batı Toroslar'da, Akdeniz Bölgesi'nde yer alan bir dağ sırasıdır. Eşleştirme doğrudur.
• 💡 Madra Dağları: Ege Bölgesi'nde yer alan, kırık dağlar sistemine ait bir horsttur. Eşleştirme doğrudur.
• 💡 Palandöken Dağları: Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan, Alp-Himalaya kıvrım sistemine ait bir dağdır. Eşleştirme doğrudur.
• 💡 Nemrut Dağı: Türkiye'de iki farklı Nemrut Dağı bulunmaktadır:
  • Adıyaman Nemrut Dağı: Kommagene Uygarlığı'nın kalıntılarıyla ünlü, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan bir dağdır.
  • Bitlis Nemrut Dağı: Doğu Anadolu Bölgesi'nde, Van Gölü'nün batısında yer alan volkanik bir dağdır.
  Her iki Nemrut Dağı da İç Anadolu Bölgesi'nde yer almaz. Dolayısıyla "Nemrut Dağı - İç Anadolu Bölgesi" eşleştirmesi yanlıştır.

✅ Bu nedenle, yanlış eşleştirme E seçeneğindedir.