Kurtuluş savaşı cepheler dönemi - ii Konu Özeti

Kurtuluş Savaşı Batı Cephesi; düzenli ordunun Yunan işgaline karşı verdiği varoluş mücadelesinin en kritik evrelerine sahne olmuştur. Bu süreçte kazanılan askeri zaferler, diplomasi masasında yeni Türk devletinin bağımsızlığını tescillemiştir.

⚔️ Kütahya - Eskişehir Muharebeleri (10 - 24 Temmuz 1921)

Yunan ordusunun İnönü mağlubiyetlerinin intikamını almak, Türk ordusunu yok etmek ve Ankara’yı ele geçirerek Sevr Antlaşması’nı zorla kabul ettirmek amacıyla başlattığı genel taarruzdur.

• Savaşın Gelişimi: Sayı ve cephane bakımından üstün olan Yunan ordusu karşısında Türk birlikleri geri çekilmek zorunda kalmış; Afyon, Kütahya ve Eskişehir Yunan işgaline uğramıştır.
• Mustafa Kemal’in Stratejisi: Türk ordusunun tamamen yok olmasını engellemek amacıyla orduyu Sakarya Nehri’nin doğusuna çektirmiştir. Bu karar orduya zaman kazandırmış ve toparlanma imkânı sunmuştur.
• Siyasi ve Askeri Sonuçları:
  • Düzenli ordunun Batı Cephesi’ndeki tek yenilgisidir.
  • TBMM’de sert tartışmalar çıkmış, Meclis’in Kayseri’ye taşınması fikri gündeme gelmiştir.
  • İtalyanlar Anadolu’dan çekilme kararını durdurmuş, Fransızlar barış görüşmelerini askıya almıştır.

📌 ÖSYM Tarzı Not: Savaşın en hararetli günlerinde (15-21 Temmuz 1921) Ankara’da I. Maarif Kongresi toplanmıştır. Bu gelişme, Mustafa Kemal’in eğitime ve cehaletle savaşa verdiği hayati önemin göstergesidir.

🎖️ Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye Emirleri

Kütahya-Eskişehir yenilgisinin ardından TBMM’deki milletvekillerinin ısrarı üzerine 5 Ağustos 1921’de Başkomutanlık Kanunu çıkarılmıştır.

• Mustafa Kemal, 3 ay süreyle TBMM’nin yasama ve yürütme yetkilerini doğrudan kendi şahsında kullanma şartıyla görevi kabul etmiştir.
• Bu yetkiye dayanarak ilk icraat olarak 7-8 Ağustos 1921’de Tekâlif-i Milliye Emirleri (Ulusal Yükümlülükler) yayımlanmıştır.
• Tekâlif-i Milliye ile halkın elindeki erzak, giyecek, silah, cephane ve binek araçlarının belirli bir yüzdesine bedeli sonradan ödenmek üzere el konulmuştur.
• Emirlerin sorunsuz uygulanabilmesi için her ilçede Tekâlif-i Milliye Komisyonları oluşturulmuş ve kaçakları cezalandırmak amacıyla İstiklal Mahkemeleri görevlendirilmiştir.

🛡️ Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921)

Yunan kuvvetlerinin Ankara’ya doğru ilerleyerek Türk direnişini kırmak istemesi üzerine başlayan ve 22 gün 22 gece aralıksız süren tarihi savunma savaşıdır.

Taktik Dehası: Mustafa Kemal Paşa, "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz." emrini vererek topyekûn harp doktrinini hayata geçirmiştir.

• Bu mücadele çok sayıda yetişmiş Türk subayının şehit düşmesi sebebiyle tarihe "Subaylar Savaşı" ve Mustafa Kemal’in nitelemesiyle "Melhame-i Kübra" olarak geçmiştir.
• 1683 II. Viyana Kuşatması’ndan beri devam eden Türk ordusunun geri çekilişi Sakarya Zaferi ile son bulmuştur. Türk ordusu savunmadan taarruz konumuna geçmiştir.
• TBMM tarafından Mustafa Kemal Paşa’ya Gazi unvanı ve Mareşallik rütbesi verilmiştir.

Sakarya Meydan Muharebesi’nin Diplomatik Sonuçları

Antlaşma / Gelişme	İmzacı / Muhatap	Siyasi & Askeri Önemi
Kars Antlaşması (13 Ekim 1921)	Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan (Sovyet Rusya)	Türkiye’nin Doğu Sınırı kesinleşmiştir. Moskova Antlaşması’nın şartları onaylanmıştır.
Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921)	Fransa	Güney Cephesi resmen kapandı. Hatay (özerk idare) hariç Suriye sınırı çizildi. İlk kez bir İtilaf Devleti Misakımilli’yi tanıdı.
İtalya'nın Tahliyesi	İtalya	İtalyanlar Anadolu topraklarını tamamen boşaltarak ayrıldı. İtilaf bloğu dağıldı.
Esir Değişimi Paktı	İngiltere	Malta’daki tüm Türk sürgün ve esirleri serbest bırakıldı.

⚡ Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos - 9 Eylül 1922)

Sakarya Zaferi’nden sonra Türk ordusu yaklaşık bir yıl boyunca lojistik, eğitim ve cephane hazırlığı yapmıştır. Mustafa Kemal’in Başkomutanlık yetkisi Meclis tarafından süresiz uzatılmıştır.

• Taarruzun Başlaması: 26 Ağustos 1922 sabahı Afyon Kocatepe’den topçu ateşiyle baskın şeklinde başlatılmıştır.
• Dumlupınar Zaferi: 30 Ağustos 1922’de bizzat Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın yönettiği meydan muharebesinde Yunan ordusunun ana omurgası imha edilmiştir.
• Mustafa Kemal’in "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir, ileri!" emriyle kaçan Yunan birlikleri takip edilmiş; 9 Eylül 1922’de İzmir, 18 Eylül’e kadar da tüm Batı Anadolu düşmandan temizlenmiştir.

🤝 Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922)

Batı Anadolu’nun kurtarılmasının ardından Türk ordusunun Çanakkale ve Boğazlar yönüne harekete geçmesi üzerine Çanakkale Olayı (Krizi) patlak vermiş, İngiltere diplomatik yalnızlığa düşerek barış masasına oturmak zorunda kalmıştır.

• Görüşmeler: Mudanya’da yürütülmüş; TBMM’yi Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa temsil etmiştir. Yunan delegeleri görüşmelere doğrudan katılmayıp açıkta bekleyen bir gemiden kararları izlemiştir.
• Önemli Maddeleri:
  • Türk ve Yunan kuvvetleri arasındaki askeri çatışmalar sona erecektir.
  • Yunanlar 15 gün içinde Doğu Trakya’yı Meriç Nehri sınır olmak üzere tahliye edecektir.
  • İstanbul ve Boğazlar, TBMM Hükümeti yönetimine devredilecektir. İtilaf Devletleri kesin barış yapılıncaya kadar İstanbul’da sınırlı güç bulunduracaktır.
  • Doğu Trakya’nın teslim alınması görevine Refet (Bele) Paşa atanmıştır.
• Tarihi Önemi: Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan diplomatik yolla kurtarılmıştır. Osmanlı Devleti’nin başkenti TBMM’ye devredildiği için Osmanlı Hükümeti hukuken sona ermiştir. Bu antlaşma, Sevr’i tamamen tarihe gömmüş ve Lozan Barış Konferansı’nın zeminini hazırlamıştır.