Osmanlı duraklama dönemi Konu Özeti

XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti (Duraklama Dönemi) Genel Özellikleri

Osmanlı Devleti'nin Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümü (1579) ile başlayan ve Karlofça Antlaşması (1699) ile sona eren döneme Duraklama Dönemi (Arayış Yılları) denir. Bu dönemde devlet, sınırlarını genişletmeye devam etse de merkezi otoritenin zayıflaması ve kurumların bozulması nedeniyle içte ve dışta ciddi sorunlarla karşılaşmıştır.

Duraklamanın İç Nedenleri

• Merkezi Yönetimin Bozulması:
  • I. Ahmet döneminde getirilen Ekber ve Erşed (en yaşlı ve en akıllı şehzadenin tahta geçmesi) sistemi ile şehzadelerin sancaklara gönderilmesi usulüne (Sancağa Çıkma) son verilmiş, yerine Kafes Usulü getirilmiştir.
  • Bu durum şehzadelerin devlet yönetiminde tecrübesiz kalmasına ve saray kadınları ile ağalarının yönetime müdahale etmesine yol açmıştır.
• Ordu ve Donanmanın Bozulması:
  • "Ocak devlet içindir" anlayışı yerini "Devlet ocak içindir" anlayışına bırakmıştır.
  • Kapıkulu (Yeniçeri) Ocağı'na kanunlara aykırı alımlar yapılmış, askerlik dışında işlerle uğraşmaya başlamışlardır.
  • Tımar sisteminin bozulmasıyla eyalet askerlerinin (Tımarlı Sipahiler) sayısı azalmıştır.
• Maliye ve Ekonominin Bozulması:
  • Uzun süren ve ganimetsiz sonuçlanan savaşlar hazineye yük getirmiştir.
  • Sık padişah değişimleri nedeniyle ödenen Cülus Bahşişi ve Ulufe maaşları bütçe açığını büyütmüştür.
  • Akçenin değeri düşürülmüş (Sikke Tahrifi / Kırpma) ve enflasyon artmıştır.
• İlmiye (Eğitim) Sınıfının Bozulması: Medreselerde pozitif bilimlerin ihmal edilmesi, rüşvet ve kayırmacılığın artması ile Beşik Ulemalığı (Alimin oğlu alimdir) anlayışının ortaya çıkması eğitimi geriletmiştir.
• Toplumsal Yapının Bozulması: Tımar sisteminin çökmesiyle köylü toprağını terk etmiş (Çiftbozan), şehirlerde işsizlik artmış ve Celali İsyanları patlak vermiştir.

Duraklamanın Dış Nedenleri

• Devletin imparatorluk sınırlarının doğuda Zagros Dağları, batıda Hint Okyanusu ve Viyana gibi doğal sınırlara ulaşması.
• Coğrafi Keşifler sonucu İpek ve Baharat Yollarının önemini kaybetmesi, gümrük gelirlerinin azalması ve Avrupa'dan Osmanlı pazarına bol miktarda değersiz gümüş girmesi.
• Avrupa'da Rönesans ve Reform hareketleri ile bilimsel, teknik ve askeri alanlarda ilerleme sağlanması.
• Osmanlı Devleti'nin karşısında Güçlü Merkezi Devletlerin (Avusturya, Rusya, İran) yer alması.

📌 KPSS İPUCU: Osmanlı Devleti XVII. yüzyılda yaşadığı gerilemenin nedenlerini araştırmak amacıyla ilk kez raporlar (risale) hazırlatmıştır. Bu konuda en ünlü rapor IV. Murat döneminde hazırlanan Koçi Bey Risalesi ve Katip Çelebi'nin Risalesidir.

XVII. Yüzyıl İsyanları

İstanbul (Merkez) İsyanları

Yeniçerilerin ve Sipahilerin çıkarlarının zedelenmesi, ulufelerin ayarı düşük akçe ile ödenmesi, Cülus bahşişi alma arzusu.

• II. Osman (Genç Osman) Yeniçeriler tarafından şehit edildi.
• IV. Mehmet döneminde 30'a yakın devlet adamı Sultanahmet Meydanı'nda çınara asıldı (Vaka-yı Vakvakiye / Çınar Vakası).

Celali (Anadolu) İsyanları

Tımar sisteminin bozulması, ağır vergiler, yerel yöneticilerin halka baskı yapması.

• Köylü toprağını terk etti (Büyük Kaçgun).
• Üretim düştü, şehirlerde asayiş bozuldu.
• Önemli isyancılar: Karayazıcı, Canbolatoğlu, Kalenderoğlu, Katırcıoğlu.

Eyalet İsyanları

Merkezi otoritenin zayıflaması üzerine Eflak, Boğdan, Erdel ve Yemen gibi bağlı eyalet yöneticilerinin bağımsızlaşma isteği.

Devletin otoritesi sarsılmış, isyanlar güçlükle bastırılmıştır. (Bu isyanlarda milliyetçilik fikri YOKTUR).

İsyan Türü	Nedenleri	Önemli Gelişmeler ve Sonuçlar

📌 KPSS İPUCU: XVII. yüzyıl isyanlarının hiçbirinde Rejim Değişikliği (Devleti yıkma) veya Milliyetçilik Akımı fikri yoktur. İsyanlar şahıslara ve mevcut düzensizliklere karşı yapılmıştır.

XVII. Yüzyıl Siyasi İlişkileri ve Antlaşmalar

1. Osmanlı - İran (Safevi) İlişkileri

• Ferhat Paşa Antlaşması (1590): Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaştı. (Tebriz, Karabağ, Dağıstan kazanıldı).
• Nasuh Paşa Antlaşması (1612): Osmanlı ilk kez kazandığı toprakları geri verdi (Ferhat Paşa ile alınan yerler İran'a bırakıldı).
• Serav Antlaşması (1618): Nasuh Paşa Antlaşması şartları korundu, İran'ın ödeyeceği vergi yarıya indirildi.
• Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639): IV. Murat'ın Bağdat ve Revan seferleri sonucunda imzalandı. Bugünkü Türkiye - İran sınırı büyük ölçüde çizildi. Bağdat Osmanlı'da kaldı.

2. Osmanlı - Avusturya (Habsburglar) İlişkileri

• Haçova Meydan Muharebesi (1596): III. Mehmet döneminde kazanılan büyük zaferdir. Haçova Meydan Muharebesi sonrası Eğri, Kanije ve Estergon kaleleri alındı. III. Mehmet "Eğri Fatihi", Tiryaki Hasan Paşa ise "Kanije Kahramanı" ünvanını aldı.
• Zitvatorok Antlaşması (1606):
  • Avusturya Kralı protokol bakımından Osmanlı Padişahına eşit sayıldı (Sezar/Kayser unvanı tanındı).
  • Osmanlı Devleti'nin Kanuni dönemindeki 1533 İstanbul Antlaşması ile elde ettiği diplomatik üstünlük (mücbir üstünlük) sona erdi.
• Vasvar Antlaşması (1664): Sadrazam Fazıl Ahmet Paşa'nın Uyvar kalesini almasıyla imzalandı. Avusturya'dan son kez savaş tazminatı alındı ve toprak kazanıldı.

3. Osmanlı - Lehistan İlişkileri

• Hotin Seferi ve Antlaşması (1621): II. Osman (Genç Osman) katıldı. Yeniçerilerin disiplinsizliğini gören padişah, Yeniçeri Ocağı'nı kaldırma fikrini ilk kez bu seferde düşündü.
• Bucaş Antlaşması (1672): IV. Mehmet döneminde Fazıl Ahmet Paşa komutasında Podolya alındı. Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına ve en batıdaki toprağına ulaştı.

4. Osmanlı - Rusya İlişkileri

• Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması (1681): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın seferi sonrası imzalandı. Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki ilk resmi antlaşmadır.

5. Osmanlı - Venedik İlişkileri

• Girit'in Fethi (1645 - 1669): Kuşatma 24 yıl sürdü. IV. Mehmet döneminde Sadrazam Fazıl Ahmet Paşa tarafından ada tamamen fethedildi. Bu durum Osmanlı donanmasının eski gücünde olmadığını göstermiştir.

6. II. Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak Savaşları (1683 - 1699)

• II. Viyana Kuşatması (1683): Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa yönetiminde gerçekleşti ancak başarısızlıkla sonuçlandı.
• Kutsal İttifak: Papa'nın çağrısıyla Osmanlı'yı Avrupa'dan atmak için Avusturya, Rusya, Venedik, Lehistan ve Malta bir araya geldi (MARKA olarak kodlanabilir: Malta, Avusturya, Rusya, Kutsal İttifak, Avrupalı devletler).
• 16 yıl süren savaşlar sonucunda Osmanlı Devleti ağır yenilgiler aldı.
• Karlofça Antlaşması (1699):
  • Avusturya, Venedik ve Lehistan ile imzalandı (İngiltere ve Hollanda arabuluculuk yaptı).
  • Osmanlı Devleti batıda ilk kez büyük çapta toprak kaybetti.
  • Osmanlı Devleti için Gerileme Dönemi başladı.
• İstanbul Antlaşması (1700): Karlofça'ya katılmayan Rusya ile imzalandı. Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı (Rusya Karadeniz'e inme imkanı buldu) ve Rusya İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kazandı.

XVII. Yüzyıl Islahatları ve Özellikleri

Islahatların Genel Özellikleri

• Kişilere (şahıslara) bağlı kalmış, devlet politikası haline gelememiştir (Padişah veya sadrazam ölünce ıslahatlar yarım kalmıştır).
• Kökten çözümler üretilememiş, yüzeysel (geçici) kalmıştır.
• Sorunların asıl nedenlerine inilememiş, baskı ve şiddet yoluyla otorite kurulmaya çalışılmıştır.
• Avrupa (Batı) örnek ALINMAMIŞTIR. (Yükselme dönemi örnek alınmıştır).
• Saray, ulema ve Yeniçerilerin tepkisiyle karşılaşmıştır.

📌 KPSS ŞİFRESİ: XVII. Yüzyıl Islahatçılarını "TARHUNCU" kelimesiyle kodlayabilirsiniz:
Tarhuncu Ahmet Paşa
Avrutpa etkisi YOK! (Hatırlatma)
Resul / Rehber Padişahlar
Hurşit / II. Osman (Genç Osman)
Ulema kısıtlayıcı I. Ahmet
Nizamcı IV. Murat
Cesur Köprülüler

Önemli Islahatçılar

1. I. Ahmet

• Ekber ve Erşed sistemini getirerek taht kavgalarını önlemeyi amaçlamıştır.
• Sancağa çıkma usulünü tamamen kaldırarak Kafes Usulünü resmi hale getirmiştir.

2. II. Osman (Genç Osman)

• İlk kez radikal ve ıslahatçı düşünen padişahtır.
• Saray dışından evlilik yaparak (Şeyhülislamın kızı ile) sarayı halka açmış ve saray kadınlarının etkisini kırmaya çalışmıştır.
• Şeyhülislamın fetva verme dışındaki siyasi ve idari yetkilerini kısıtlamıştır.
• Başkenti İstanbul'dan Anadolu'ya taşımayı ve Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı planlamış ancak durumu haber alan Yeniçeriler tarafından Yedikule Zindanları'nda şehit edilmiştir.

3. IV. Murat

• Saray kadınlarını yönetimden uzaklaştırmış, gece sokağa çıkma yasağı, içki ve tütün yasağı getirmiştir.
• İstanbul'da asayişi ve otoriteyi baskı ve şiddetle sağlamıştır.
• Bozulmanın nedenlerini öğrenmek için Koçi Bey ve Katip Çelebi'ye risaleler (raporlar) hazırlatmıştır.

4. Tarhuncu Ahmet Paşa

• IV. Mehmet dönemi sadrazamıdır.
• Osmanlı tarihinde ilk kez denk bütçe (Tarhuncu Bütçesi) hazırlamıştır.
• Saray masraflarını kısıtladığı ve çıkar çevrelerinin menfaatine dokunduğu için idam edilmiştir.

5. Köprülüler Devri (Duraklama İçinde Yükselme)

• Köprülü Mehmet Paşa: Sadrazamlık teklifini şartlar sunarak kabul eden ilk kişidir (Can ve mal güvenliği, sarayın işlerine karışmaması vb.). Amacı serbest çalışma ortamı yaratmaktır.
• Köprülü Fazıl Ahmet Paşa: Uyvar Kalesi'ni almış, Girit'i fethetmiş ve bütçe açığını kapatmıştır.
• Amcazade Hüseyin Paşa: Mali ve askeri düzenlemeler yapmıştır.