Dünyanın Şekli ve Hareketleri Konu Özeti

TYT Coğrafya: Dünyanın Şekli ve Hareketleri

Dünya'nın kendine özgü şekli ve yaptığı hareketler, coğrafi olayların temelini oluşturur. TYT Coğrafya için bu konuda bilmeniz gereken temel bilgileri aşağıda bulabilirsiniz.

1. Dünya'nın Şekli ve Sonuçları

Dünya, kutuplardan basık, Ekvator'dan şişik kendine özgü bir şekle sahiptir. Bu özel şekle Geoit denir.

a. Dünya'nın Geoit Şeklinin Kanıtları

• Ekvator yarıçapı (6378 km), kutuplar yarıçapından (6357 km) daha uzundur.
• Ekvator çevresi (40076 km), herhangi bir meridyen dairesinin çevresinden (40009 km) daha uzundur.

b. Dünya'nın Geoit Şeklinin Sonuçları

Bu özel şekil, birçok coğrafi olayın nedeni olarak karşımıza çıkar:

• Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi artar. (Kutuplar, Dünya'nın merkezine daha yakındır.)
• Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe çizgisel hız azalır.
• Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyları kısalır.
• İki meridyen arası mesafe Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe azalır ve kutup noktalarında birleşir.
• Dünya'nın bir yarısı aydınlık, diğer yarısı karanlıktır. Aydınlanma çemberi oluşur.

c. Dünya'nın Küresel Şeklinin Sonuçları (Geoit şekille birlikte genel küresel özellikler)

• Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator'dan kutuplara doğru azalır.
• Sıcaklıklar Ekvator'dan kutuplara doğru azalır.
• Buna bağlı olarak iklim kuşakları, bitki örtüsü kuşakları ve toprak tipleri kuşaklar oluşturur.
• Deniz suyu tuzluluğu Ekvator'dan kutuplara doğru azalır.
• Kalıcı kar sınırı, orman üst sınırı, yerleşme üst sınırı Ekvator'dan kutuplara doğru alçalır.
• Haritalarda bozulmalar meydana gelir.
• Bir noktadan sürekli aynı yöne gidildiğinde başlangıç noktasına geri dönülür.
• Kutup Yıldızı'nın görünüm açısı, bulunulan enlemin derecesine eşittir.

2. Dünya'nın Hareketleri ve Sonuçları

a. Dünya'nın Kendi Ekseni Etrafında Dönmesi (Günlük Hareket)

Dünya, kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru 24 saatte (bir gün) döner.

Sonuçları:

• Gece ve gündüz birbirini takip eder.
• Güneş ışınlarının düşme açısı gün içinde değişir.
• Günlük sıcaklık farkları oluşur. (Mekanik (Fiziksel) çözülme görülür.)
• Meltem rüzgarları oluşur.
• Yerel saat farkları oluşur.
• Doğuda Güneş daha erken doğar ve daha erken batar.
• Ana yönler oluşur (doğu, batı, kuzey, güney).
• Sürekli rüzgarlar ve okyanus akıntılarında sapmalar meydana gelir. (Coriolis etkisi)
• Çizgisel hız Ekvator'da en fazla, kutuplarda en azdır.
• Tan ve gurup (alacakaranlık) süreleri Ekvator'da kısa, kutuplarda uzundur.

b. Dünya'nın Güneş Etrafında Dolanması (Yıllık Hareket)

Dünya, Güneş etrafındaki elips şeklindeki yörüngesi üzerinde batıdan doğuya doğru 365 gün 6 saatte dolanır.

i. Eksen Eğikliği ve Yörünge Hareketi Birlikte

Dünya'nın ekseni, yörünge düzlemine göre 23° 27' eğiktir. Bu eğiklik ve yıllık hareketin birlikte sonuçları şunlardır:

• Mevsimlerin oluşumu.
• Güneş ışınlarının düşme açısının yıl içinde değişmesi.
• Gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi.
• Yıllık sıcaklık farklarının oluşması. (Kimyasal çözülme görülür.)
• Gölge boylarının yıl içinde değişmesi.
• Aydınlanma çemberinin yıl içinde yer değiştirmesi.
• Matematik iklim kuşaklarının oluşumu (Tropikal, Orta, Kutup kuşakları).
• Muson rüzgarlarının oluşumu.
• Deniz seviyesindeki yükselme ve alçalma olaylarının (gelgit) yıl içinde değişmesi.

ii. Elips Şeklindeki Yörüngenin Sonuçları

Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesi elips şeklinde olduğu için Güneş'e olan uzaklığı yıl içinde değişir:

• 3 Ocak (Günberi / Perihel): Dünya Güneş'e en yakın konumdadır.
• 4 Temmuz (Günöte / Afel): Dünya Güneş'e en uzak konumdadır.

Bu durumun sonuçları:

• Dünya'nın yörüngedeki hızı değişir. (Günberi'de hız artar, Günöte'de hız azalır.)
• Mevsim süreleri yarım kürelerde farklılık gösterir. (Kuzey Yarım Küre'de yaz mevsimi daha uzun sürerken, Güney Yarım Küre'de kış mevsimi daha kısadır.)
• Eylül ekinoksu 2 gün gecikir (23 Eylül).

iii. Önemli Tarihler (Dönenceler ve Ekinokslar)

Eksen eğikliği ve yıllık hareketin birleşimiyle ortaya çıkan özel tarihlerdir:

Tarih	Açıklama
21 Mart (Ekinoks)	Güneş ışınları Ekvator'a dik gelir. Gece-gündüz eşitliği yaşanır. Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlangıcıdır.
21 Haziran (Yaz Gündönümü)	Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne (23° 27' Kuzey enlemi) dik gelir. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır (yaz başlangıcı). Güney Yarım Küre'de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır (kış başlangıcı).
23 Eylül (Ekinoks)	Güneş ışınları Ekvator'a dik gelir. Gece-gündüz eşitliği yaşanır. Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlangıcıdır.
21 Aralık (Kış Gündönümü)	Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne (23° 27' Güney enlemi) dik gelir. Kuzey Yarım Küre'de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır (kış başlangıcı). Güney Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır (yaz başlangıcı).

Unutmayın: Dönenceler arasında kalan bölgelere Güneş ışınları yılda iki kez, dönencelere ise yılda bir kez dik gelir. Dönenceler dışındaki bölgelere ise Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez.